Alergia wziewna – objawy, diagnostyka i rodzaje alergenów - Strefa Alergii
Strefa Alergii | ABC Alergii

Alergia wziewna – objawy, diagnostyka i rodzaje alergenów

/ 5.

Do przeczytania w 19 minut
Alergia wziewna to najczęściej występujący rodzaj nadwrażliwości typu I. W jej przebiegu występuje zwykle uczulenie na więcej niż jeden alergen. Tych zaś można wskazać bardzo wiele. Są wśród nich pyłki roślin wiatropylnych, zarodniki grzybów pleśniowych, a także alergeny roztocza kurzu domowego oraz zwierząt domowych i hodowlanych. Jak sprawdzić, które z nich nas uczulają?

Objawy alergii wziewnej

Alergia wziewna wiąże się przede wszystkim z występowaniem alergicznego nieżytu nosa (ANN), potocznie zwanego również katarem siennym. Przeważnie daje objawy sezonowo i potrafi utrzymywać się przez wiele tygodni lub nawet miesięcy [2]. Według badania ECAP ANN jest to najczęściej diagnozowana choroba alergiczna w Polsce (dotyczy ponad 20% z nas) [1]. Czym się charakteryzuje? Występowaniem – przez minimum godzinę dziennie w ciągu co najmniej dwóch następujących po sobie dni – takich dolegliwości jak:

  • wodnisty wyciek z nosa,
  • zatkanie nosa (częściowe lub całkowite),
  • świąd nosa,
  • kichanie (napadowe – od 20 do 30 razy bez przerwy lub w seriach po 10 razy) [2,3].

Alergeny wziewne z łatwością dostają się nie tylko do nosa, ale również do oczu, gdzie powodują stan zapalny. Przy alergicznym zapaleniu spojówek dają o sobie znać:

  • świąd w obrębie gałki ocznej,
  • przekrwienie spojówek,
  • łzawienie oczu,
  • obrzęk powiek,
  • zwężenie szpary powiekowej [3].

Alergia wziewna najbardziej uciążliwe objawy daje wiosną i latem

Alergia wziewna – objawy dodatkowe

Dodatkowo o alergii wziewnej mogą świadczyć objawy ze strony jamy ustnej, gardła, krtani, uszu, oskrzeli, a nawet skóry (przy jej bezpośrednim kontakcie z alergenami w dużym stężeniu) [3]. Osoby z z taką alergią nierzadko zgłaszają:

  • spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła (powodujące odruch kaszlu),
  • uporczywy kaszel (zazwyczaj suchy, występujący w nocy),
  • pojawienie się bruzdy poprzecznej (czyli tzw. bruzdy alergicznej) w 1/3 nosa, czyli w jego dolnej części,
  • chrząkanie i chrapanie w gardle,
  • świąd podniebienia,
  • zatkanie uszu,
  • cienie pod oczami,
  • swędzące zmiany skórne,
  • nawracające infekcje górnych dróg oddechowych,
  • zmęczenie, osłabienie [2].

Uczulenie na alergeny wziewne jest główną przyczyną astmy alergicznej (atopowej), która stanowi aż 90% wszystkich przypadków astmy [4].

Rodzaje alergenów

Alergeny wziewne – podział

Istnieje wiele rodzajów alergenów wziewnych, które można podzielić na kilka grup. Wewnątrz tych grup często dochodzi do reakcji krzyżowych. Oznacza to, że osoba z alergią może reagować na rożne białka podobne do siebie pod względem budowy, ale pochodzące z różnych źródeł. Jeśli chodzi o alergeny wziewne, krzyżować mogą pyłki, jak również białka pochodzące od zwierząt i roztoczy.

Powiązane z nimi zespoły kliniczne alergii krzyżowej to zespół pyłkowo-pokarmowy, zespół wieprzowina-sierść kotazespół ptak-jajo [9].

Alergia wziewna na pyłki roślin wiatropylnych

W okresie wiosenno-letnim objawy alergii wziewnej wywołują przede wszystkim pyłki roślin wiatropylnych, które zaczynają krążyć w powietrzu właściwie od przedwiośnia.

Pyłki drzew

Sezon pylenia – już w styczniu – otwierają leszczyna i olsza. Następnie dołączają do nich cis, wierzba i topola. Najwięcej pyłków drzew krąży w kwietniowym powietrzu. Właśnie na kwiecień przypada szczyt pylenia brzozy. Pyłki brzozy są w Polsce drugimi najistotniejszymi alergenami odpowiedzialnymi za alergiczny nieżyt nosa i astmę pyłkową (zaraz po pyłkach traw) [5]. Równolegle z brzozą wysokie stężenia pyłków do atmosfery uwalniają dąb i platan. Pylą także grab, jesion i klon. Natomiast od maja w kalendarzu pylenia drzewa zaczynają ustępować miejsca trawom.

PYŁKI DRZEW

leszczynaolszaciswierzbatopolajesion
brzozadąbgrabbukklon

platan

Reakcje krzyżowe brzozy

Pyłki traw

Pyłki traw są alergenami pyłkowymi utrzymującymi się w powietrzu najdłużej (około 3,5 miesiąca) [6]. Ich szczytowy okres pylenia trwa od czerwca do pierwszej połowy lipca [8]. Według ogólnopolskich badań ECAP właśnie te alergeny mają w Polsce najistotniejsze znaczenie kliniczne (16% osób odczuwa objawy w sezonie ich pylenia) [6]. Oznacza to, że są najczęściej uczulającymi roślinnymi alergenami wziewnymi [7]. Naczelna trawa o potencjale uczulającym to tymotka łąkowa. Na obecność jej pyłków w powietrzu reaguje ponad 95% alergików z pyłkowicą traw [7].

PYŁKI TRAW

tymotka łąkowa

kupkówka pospolitażycica trwałatomka wonna
wiechlina łąkoważytotrzcina pospolita

trawa bermudzka

 

Pyłki chwastów

Od połowy lipca na znaczeniu zyskują pyłki chwastów. Jeśli chodzi o potencjał uczulający, króluje wśród nich powszechnie występująca w Polsce bylica. Jest to główna przyczyna reakcji alergicznych występujących późnym latem [10]. Źródło alergenów pyłkowych stanowi również inna przedstawicielka rodziny astrowatych – ambrozja. Przewidywany jest wzrost jej znaczenia w alergologii [11]. Latem intensywnie pylą też komosa, pokrzywa i szczaw.

PYŁKI CHWASTÓW

bylicaambrozjababka lancetowatawrotyczpomurnik
komosa białalebiodaszczyr rocznypokrzywa

szczaw

Zarodniki grzybów pleśniowych

Zarodniki grzybów pleśniowych są obecne w powietrzu przez cały rok, a wzrost ich stężenia idzie w parze ze wzrostem wilgotności powietrza. Powszechnie występują zarówno w środowisku zewnątrz- i wewnątrzdomowym. Najwyższe stężenia osiągają latem i jesienią. A w budynkach mieszkalnych żyje ponad 400 gatunków grzybów [12]. Z punktu widzenia alergologii najistotniejsze znaczenie mają te z rodzajów Alternaria, Cladosporium, Aspergillus, PenicilliumFusarium [12]. W powietrzu atmosferycznym dominują zarodniki Cladosporium (nawet 80%) i Alternaria (do 10%) [12].

Pleśnie Alternaria alternata biorą udział w tzw. syndromie chorego budynku [13]. Syndrom jest powiązany z wieloma problemami zdrowotnymi, nie tylko o podłożu alergicznym. Wywołuje:

  • objawy neurotoksyczne (zmęczenie, rozdrażnienie, bóle i zawroty głowy, trudności z koncentracją),
  • podrażnienie błon śluzowych (nosa, oczu, gardła) i skóry,
  • dolegliwości „astmopodobne” (ucisk w klatce piersiowej, świsty) [14].

Roztocze kurzu domowego

Roztocze kurzu domowego są źródłem zarówno alergenów wziewnych, jak i kontaktowych. Alergeny roztoczy kumulują się głównie w odchodach tych pajęczaków, a także w ich mięśniach i jajach [16]. Uczulają ponad połowę alergików na świecie (w tym nawet 85% chorych na astmę) [16]. W Polsce reakcje alergiczne najczęściej wywołują dwa gatunki roztoczy: Dermatophagoides pteronyssinusDermatophagoides farinae [16]. Występują one powszechnie w środowisku wewnątrzdomowym.

Najdogodniejsze warunki do rozwoju mają przy dużej wilgotności powietrza, dlatego maksymalną liczbę roztoczy notuje się latem oraz wczesną jesienią (od czerwca do końca października) [17]. Jednak alergia na roztocze daje o sobie znać poza głównym okresem ich namnażania – na przełomie jesieni i zimy [17]. Ma to związek z trwaniem okresu grzewczego, zmniejszoną wentylacją pomieszczeń i długotrwałym przebywaniem w pomieszczeniach zamkniętych [17]. Alergeny roztoczy unoszą się w powietrzu szczególnie podczas odkurzania i zamiatania, gdyż głównym ich źródłem jest kurz [17].

Badania naukowe dowodzą, że wskutek ekspozycji na roztocze mogą rozwinąć się nie tylko alergiczny nieżyt nosa czy astma oskrzelowa, ale również atopowe zapalenie skóry [16].

Alergia na roztocze - Der p 23

Alergeny zwierząt

Istotnym źródłem alergenów wziewnych oraz kontaktowych są też zwierzęta – głównie (choć nie tylko) futerkowe. Uczulające białka znajdują się przede wszystkim w wydzielinach (ślinie, moczu, łupieżu), sierść stanowi jedynie ich nośnik [18]. Co istotne, ponad połowa osób z alergią na zwierzęta nie trzyma ich w domu [20]. Natomiast małe cząstki alergenne, przenoszone np. na ubraniach, mogą znaleźć się nawet tam, gdzie zwierzęta przebywają rzadko lub nawet nigdy ich nie było [18,20].

Wykrywane są głównie alergie na te zwierzęta, które najczęściej towarzyszą człowiekowi – psa, kota, konia i gryzonie (świnkę morską, chomika, królika, mysz, szczura) [20]. Ale uczulają również ptaki (w tym drób), gady czy zwierzęta gospodarskie (krowy, kozy, owce) [20]. Według badania ECAP uczulenie na alergeny kota dotyczy 13,5% Polaków, zaś na psa – 9,7% [22].

Diagnostyka alergii wziewnej

Dzięki nowoczesnym metodom diagnostyki alergii wziewnej możliwe jest szybkie wykrycie czynnika, który odpowiada za występowanie objawów. Pierwszym krokiem do ustalenia przyczyny alergii jest dokładny wywiad lekarski. Mogą w nim paść pytania nie tylko o kontakt z konkretnymi alergenami wziewnymi, ale również o ostatnio spożywane posiłki czy przyjmowane leki. Ważne są także okoliczności związane z wystąpieniem reakcji (wysiłek fizyczny, spożywanie alkoholu, infekcja, menstruacja u kobiet) [3].

Dalsza diagnostyka obejmuje wykonanie szczegółowych badań alergologicznych – punktowych testów skórnych i/lub oznaczenia alergenowo swoistych przeciwciał IgE we krwi [3]. Służą temu pakiety badań  zwane panelami alergicznymi. W przypadku alergenów wziewnych bardzo istotne jest oznaczenie w badaniach laboratoryjnych nie tylko całego alergenu, ale również poszczególnych molekuł. Pozwala to na dobór odpowiedniej szczepionki odczulającej [21].

Oprac. Aleksandra Lipiec

[1] Samoliński B. i in., Alergiczny nieżyt nosa w świetle badania ECAP (2009). Alergia, 2, 41–44. Online: http://alergia.org.pl/wp-content/uploads/2017/08/Alergiczny-nie%C5%BCyt-nosa-w-%C5%9Bwietle-badania-ECAP.pdf

[2] Emeryk A., Rapiejko P., Alergiczny nieżyt nosa (2018). Przedruk z książki „Choroby alergiczne w praktyce lekarza rodzinnego”. Termedia, Poznań. Online: https://www.termedia.pl/Alergiczny-niezyt-nosa,98,37158,1,0.html

[3] Zawisza E., Bardadin J., Pyłkowice i ich leczenie (2008). Alergia, 1, 39–43. Online: http://alergia.org.pl/wp-content/uploads/2017/08/Py%C5%82kowice-i-ich-leczenie.pdf

[4] Książkiewicz A., Kwilosz E., Fornal R., Dworzańska E., Astma oskrzelowa – zasady rozpoznawania i leczenia choroby u pacjentów dorosłych i małych dzieci w oparciu o najnowsze wytyczne (2020). Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej, 74, 283–300. Online: https://phmd.pl/api/files/view/1316111.pdf

[5] Pyłek brzozy. Alergen.info.pl. Online: http://www.alergen.info.pl/Alergeny/Pylek_brzozy

[6] Majkowska-Wojciechowska B., Pyłek roślin i alergeny sezonowe w Polsce (2016). Alergia Astma Immunologia, 21 (1), 5–15. Online: https://alergia-astma-immunologia.pl/2016_21_1/AAI_01_2016_majkowska.pdf

[7] Buczyłko K., Komponenty pyłku traw na przykładzie tymotki (2018). Alergia, 3, 17–23. Online: http://alergia.org.pl/wp-content/uploads/2019/02/3_2018_Buczy%C5%82ko_Komponenty_py%C5%82ku_traw_na_przyk%C5%82adzie_tymotki01.pdf

[8] Rapiejko P., Alergia na pyłek traw (2014). Medycyna Praktyczna. Online: https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/alergeny/wziewne/61715,alergia-na-pylek-traw

[9] Wawrzeńczyk A., Bartuzi Z., Zespoły kliniczne alergii krzyżowej (2018). Alergia Astma Immunologia, 23 (2), 64–66. Online: https://alergia-astma-immunologia.pl/2018_23_2/AAI_02_2018_1319_wawrzenczyk.pdf

[10] Buczyłko K., Nie tylko alergeny: bylica (Artemisia L.) (2015). Alergia, 4, 7–11. Online: http://alergia.org.pl/wp-content/uploads/2017/08/Nie-tylko-alergeny-bylica-Artemisia-L..pdf

[11] Panaszek B., Nadwrażliwość alergiczna na ziarna pyłku ambrozji – znaczenie kliniczne na obszarze Polski (2022). Alergia, 3, 4–6. Online: http://alergia.org.pl/wp-content/uploads/2022/10/1-Nadwrazliwosc-alergiczna.pdf

[12] Wiszniewska M., Alergia dróg oddechowych na grzyby pleśniowe uwarunkowana ekspozycją komunalną i zawodową: występowanie, czynniki ryzyka, obraz kliniczny. Rozprawa na stopień doktora nauk medycznych (2007). Online: https://ppm.imp.lodz.pl/docstore/download/IMP08f80726da1b4451897d83f9dd248b3a/WiszniewskaM_doktorat_wcag.pdf?entityType=

[13] Buczyłko K., Nie tylko alergeny: Alternaria alternata (2016). Alergia, 4, 17–22. Online: http://alergia.org.pl/wp-content/uploads/2017/07/alergia-4-2016.p17-22.pdf

[14] Wittczak T., Walusiak J., Pałczyński C., Sick Building Syndrome – nowy problem w medycynie pracy (2001). Medycyna Pracy, 52 (5), 369–373. Online: https://www.researchgate.net/publication/11531264_Sick_building_syndrome–a_new_problem_of_occupational_medicine

[15] Bogacka E., Alergia na grzyby pleśniowe: diagnostyka i leczenie (2008). Polski Merkuriusz Lekarski, XXIV, Supl. 1 (11), 11–14. Online: https://medpress.com.pl/pml/ePUBLI/T24S1/02.pdf

[16] Buczyłko K., Roztocze kurzu domowego (Dermatophagoides sp.) (2019). Molekuły alergenowe. Alergia 2013–2019, 44–56.

[17] Rapiejko P., Roztocze kurzu domowego (2013). Medycyna Praktyczna. Online: https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/alergeny/wziewne/62715,roztocze-kurzu-domowego

[18] Rosada T., Bartuzi M., Ukleja-Sokołowska N., Alergeny zwierząt futerkowych. Stan wiedzy na rok 2023 – część 1 (2023). Alergia Astma Immunologia, 28 (4), 95–104. Online: https://www.alergia-astma-immunologia.pl/2023_28_4/1_Rosada_manuskrypt_4.pdf

[19] Rosada T., Bartuzi M., Ukleja-Sokołowska N., Alergeny zwierząt futerkowych. Stan wiedzy na rok 2023 – część 2 (2023). Alergia Astma Immunologia, 28 (4), 105–114. Online: https://www.alergia-astma-immunologia.pl/2023_28_4/2_Rosada_manuskrypt_4.pdf

[20] Gawlik R., Charakterystyka wybranych alergenów zwierząt (2008). Alergia, 4, 18–20. Online: http://alergia.org.pl/wp-content/uploads/2017/08/Charakterystyka-wybranych-alergen%C3%B3w-zwierz%C4%85t.pdf

[21] Majsiak E., Alergia wziewna w diagnostyce molekularnej (2021). Strefa Alergii. Online: https://strefaalergii.pl/strefa-video/alergia-wziewna-w-diagnostyce-molekularnej/

[22] Sybilski A.J., Czy pozbywać się zwierząt po rozpoznaniu alergii? (2016). Medycyna po Dyplomie. Online: https://podyplomie.pl/medycyna/21394,czy-pozbywac-sie-zwierzat-po-rozpoznaniu-alergii