Strefa Alergii | ABC Alergii

Świąd jako objaw innych chorób alergicznych

/ 5.

Data publikacji: 2024-01-23
Do przeczytania w 9 minut
Świąd jest kojarzony głównie z atopowym zapaleniem skóry, ale towarzyszy także wielu innym chorobom alergicznym. Wbrew pozorom, nie są to tylko choroby skórne. Uciążliwy świąd występuje m.in. u osób z wypryskiem kontaktowym oraz alergicznym nieżytem nosa i/lub spojówek. Może utrzymywać się przez wiele dni, tygodni, miesięcy… I źle wpływać na jakość życia. Poza tym jest objawem, którego nie można zlekceważyć, gdy istnieje ryzyko anafilaksji czy reakcji krzyżowej. Co jeszcze należy o nim wiedzieć? Jak skutecznie leczyć świąd?

ARTYKUŁ EDUKACYJNY

Skutki psychologiczne świądu

Świąd to złożony problem, który dotyczy wielu jednostek chorobowych i dziedzin medycyny. Stwarza trudności zarówno diagnostyczne, jak i terapeutyczne. Ma ogromny wpływ na życie codzienne i funkcjonowanie, także w sferze psychicznej. Może być ukrytym czynnikiem decydującym o dyskomforcie chorego oraz powodującym poważne następstwa. Wśród jego skutków wymienia się rozdrażnienie, zaburzenia snu i koncentracji, a nawet lęk i depresję [1]. Przewlekły świąd – i związane z nim obciążenie – jest porównywany do przewlekłego bólu. Wskazuje się również na istnienie idiopatycznego świądu, czyli swędzenia bez uchwytnego podłoża medycznego, któremu nie towarzyszą wykwity skórne [1]. Dlatego też świąd stał się przedmiotem zainteresowania psychodermatologii – dyscypliny z pogranicza dermatologii, psychiatrii i psychologii [1].

Świąd jako objaw innych chorób alergicznych, kobieta w żółtej bluzce drapie się po ręce

Świąd w kontaktowym zapaleniu skóry

Udowodniono, że czynniki psychologiczne, takie jak gniew i stres, mogą nasilać świąd u osób z wypryskiem kontaktowym [2]. Ma to bardzo istotne znaczenie ze względu na rozpowszechnienie tej dermatozy. Wyprysk kontaktowy występuje nawet u 20% populacji [2]. Wiąże się z zaczerwienieniem i silnym świądem skóry, a także powstawaniem na jej powierzchni grudek i pęcherzy [3]. Kontaktowe zapalenie skóry (KZS) może powstać w reakcji na czynniki drażniące, ale powodują je przede wszystkim substancje alergizujące, np. nikiel, chrom, lateks (zawarte choćby w biżuterii) [3].

Świąd towarzyszący wypryskowi kontaktowemu powoduje trudny do powstrzymania odruch drapania skóry. Drapanie przyczynia się zaś do uszkodzenia naskórka i rozwoju wtórnych infekcji [2]. Powstają tzw. przeczosy. Toczący się proces zapalny prowadzi do uwalniania mediatorów (m.in. histaminy, tryptazy, prostaglandyn, neuropeptydów). Wówczas świąd ulega nasileniu. Tak tworzy się błędne koło [2]. Dlatego bardzo ważne jest łagodzenie świądu, które dobrze jest rozpocząć natychmiast po wyeliminowaniu kontaktu z alergenem czy czynnikiem drażniącym.

Podstawę leczenia kontaktowego zapalenia skóry stanowią stosowane miejscowo (najczęściej w postaci maści lub kremu) glikokortykosteroidy, np. hydrokortyzon [3,4]. Ciężkie postacie wyprysku kontaktowego mogą wymagać wprowadzenia kuracji doustnej. W przypadkach powikłanych stosuje się preparaty złożone (GKS połączone z antybiotykami lub lekami przeciwgrzybiczymi). Leczenie trwa zwykle od kilku do kilkunastu dni.

Zastosowanie w leczeniu KZS mają także chłodzące aerozole, które łagodzą nie tylko ból, ale również świąd i uczucie ściągnięcia skóry [4]. Przy obecności pęcherzy i wysięku można robić okłady z samą wodą, NaCl 0,9% lub z octanowinianem glinu [3]. Przy swędzeniu skóry ulgę przynoszą też doustnie leki przeciwhistaminowe i miejscowe preparaty przeciwświądowe (mentol 0,1–2%, kamfora 0,1–3%) [3]. Poza tym istotne znaczenie odgrywają odbudowujące barierę naskórkową emolienty i leki np. z grupy pochodnych inhibitorów kalcyneuryny [4].

Świąd w alergicznym nieżycie nosa i alergicznym zapaleniu spojówek

Alergiczny nieżyt nosa
Świąd jako objaw alergicznego nieżytu nosa, kobieta trzyma chusteczkę przy nosie

Alergiczny nieżyt nosa jest najczęstszym schorzeniem uczuleniowym. Może mu towarzyszyć świąd prowadzący do napadów kichania. Świąd i kichanie to – poza katarem i uczucia zatkania nosa – podstawowe objawy alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa [5,6]. Świąd pojawia się w obrębie nosa, jak również podniebienia i gardła (choć jest to bardzo rzadka lokalizacja) [7]. Zwykle nie występuje przy przeziębieniu – jest typowy dla alergicznego nieżytu nosa (ANN) [7]. Wynika ze stymulacji nerwów czuciowych przez receptor H1 zależny od działania histaminy uwalnianej podczas reakcji alergicznej [8,9]. Ma charakter nawrotowy i nasila się po kontakcie z alergenem [8].

W alergicznym nieżycie nosa świąd trwa przez minimum godzinę dziennie i pojawia się co najmniej przez dwa dni z rzędu. Mija samoistnie (z czasem), ale dobrze reaguje również na leczenie [7]. Nieleczony może utrzymywać się przez wiele tygodni lub nawet miesięcy [7]. Skutecznie łagodzą go leki przeciwhistaminowe działające selektywnie na receptory H1 (tzw. leki II generacji). Są to np. azelastyna, lewocetyryzyna, lewokabastyna, desloratadyna [5,8,10,11]. Antyhistaminiki II generacji (zwłaszcza azelastyna i lewokabastyna), które można stosować miejscowo na błonę śluzową nosa, charakteryzują się szybkim działaniem [10,12].

Niedrożność nosa zmniejszają leki obkurczające naczynia błony śluzowej nosa (α-mimetyki) i miejscowo działające (donosowe) glikokortykosteroidy, np. mometazon, flutykazon propionianu [8,11].

Alergiczne zapalenie spojówek

Świąd jako objaw alergicznego zapalenia spojówek

Z alergicznym nieżytem nosa w wielu przypadkach (60–90%) współwystępuje alergiczne zapalenie spojówek (SAC), dla którego również charakterystyczny jest świąd. Poza świądem towarzyszą mu takie objawy jak:

  • obrzęk spojówek i powiek (rzadziej),
  • łzawienie,
  • pieczenie i zaczerwienienie oczu (rozszerzone naczynia krwionośne),
  • obecność brodawek lub grudek w spojówce [8,9].

Alergiczny nieżyt nosa i spojówek (łac. rhinoconjunctivitis allergica) traktuje się często jako jedną chorobę [8]. Zazwyczaj wywołują ją alergeny pyłków roślin wiatropylnych, głównie traw, bylicy, brzozy, leszczyny, olchy [7,10]. Dolegliwości mają wówczas charakter sezonowy. Całoroczny alergiczny nieżyt nosa i spojówek może wiązać się z wrażliwością na alergeny stale obecne w najbliższym otoczeniu chorego. Należą do nich np. alergeny roztocza kurzu domowego [7].

W łagodzeniu świądu związanego z alergicznym zapaleniem spojówek pomocne są chłodne okłady (np. 1–2 razy dziennie po 10 min) [9]. By uniknąć nasilenia objawów, należy również unikać pocierania oczu [9]. Jeśli chodzi o rozwiązania farmakologiczne – podobnie jak w przypadku ANN – zaleca się głównie stosowanie antyhistaminików II generacji. W postaci kropli do oczu dostępna jest np. olopatadyna. Sporadycznie zastosowanie mają glikokortykosteroidy i α-mimetyki [9]. Jeśli chodzi o niesteroidowe leki przeciwzapalne (NPLZ), do leczenia świądu zatwierdzony został tylko ketorolak (0,1%) [9].

Świąd jako mniej oczywisty objaw anafilaksji

Świąd może ostrzegać również przed reakcją anafilaktyczną [13]. Pierwszymi symptomami anafilaksji najczęściej są objawy skórne (w 85–90% przypadków): pokrzywka, zaczerwienienie skóry, świąd. U 30% pacjentów występują ostre objawy ze strony przewodu pokarmowego (np. wymioty, biegunka, ból brzucha). Jednak do wczesnych objawów wstrząsu anafilaktycznego zaliczają się też mniej charakterystyczne dolegliwości – obfity wodnisty katar oraz swędzenie i łzawienie spojówek [14].

Kobieta w białej koszuli ma duszności i atak anafilaksji

W literaturze medycznej podejmowany jest zwykle temat świądu uogólnionego. Natomiast z doświadczenia lekarzy praktyków wynika, że istotną rolę w kontekście chorób alergicznych odgrywa również świąd miejscowy [13]. Wskazuje się konkretne obszary ciała, których świąd może zwiastować cięższy przebieg reakcji alergicznej. Są to:

  • dłonie,
  • stopy (podeszwy),
  • skóra głowy,
  • srom,
  • odbyt [13].

U pacjenta z podwyższonym ryzykiem reakcji anafilaksji tak zlokalizowany świąd powinien stanowić sygnał do podjęcia natychmiastowej interwencji, czyli:

  • dokładnej oceny stanu skóry,
  • monitorowania tętna, ciśnienia krwi i nasycenia tlenem metodą pulsoksymetrii,
  • obserwacji klatki piersiowej i, jeśli to możliwe, wykonania pomiarów spirometrycznych,
  • przygotowania adrenaliny do podania domięśniowego [13].

Świąd jako objaw reakcji krzyżowej – zespół alergii jamy ustnej

Świąd bywa także jednym z pierwszych i najbardziej charakterystycznych objawów reakcji krzyżowej. Towarzyszy zespołowi alergii jamy ustnej (OAS), który może wystąpić wskutek IgE-zależnej reakcji na pokarmy pochodzenia roślinnego u osób uczulonych na alergeny powietrznopochodne [15]. Taka reakcja zachodzi, kiedy białka w alergenach pokarmowych i powietrznopochodnych są względem siebie homologiczne (wykazują duże podobieństwo w budowie).

Najczęstsze przypadki OAS w Polsce są związane z uczuleniem na alergen brzozy Bet v 1. Występują po spożyciu niektórych owoców (np. jabłek), warzyw (np. selera), orzechów (np. laskowych) czy, strączków (np. soi) [16]. Objawy zespołu alergii jamy ustnej lokalizują się w nosogardle [15]. Są to świąd, obrzęk i zaczerwienienie błony śluzowej. Świąd w przebiegu OAS może objąć wargi, język, gardło i całą jamę ustną [16]. U niektórych alergików wokół ust pojawia się wysypka. Objawom miejscowym w rzadkich przypadkach towarzyszą objawy ogólne, np. duszności. Zespół pyłkowo-pokarmowy może skończyć się nawet anafilaksją [15,16].

Łagodzenie objawów związanych z OAS opiera się na doraźnym stosowaniu powszechnie znanych preparatów antyhistaminowych, które skracają czas trwania dolegliwości. W przypadku reakcji anafilaktycznej konieczne może być użycie wstrzykiwacza adrenaliny. Jedyną przyczynową metodą leczenia jest immunoterapia swoista, która zmniejsza nasilenie objawów alergicznego nieżytu nosa a tym samym również ryzyko wystąpienia ciężkiej postaci OAS [16]. Oczywiście kluczowe znaczenie ma tutaj profilaktyka, czyli unikanie spożywania pokarmów, które mogą wywołać zespół alergii jamy ustnej.

O świądzie w atopowym zapaleniu skóry przeczytasz TUTAJ:

Aleksandra Lipiec

 

Konsultacja merytoryczna:


Prof. Bolesław Samoliński, zdjęcie portretoweProf. dr hab. Bolesław Samoliński,
alergolog, otolaryngolog, specjalista zdrowia publicznego. Kierownik Zakładu Alergologii i Immunologii szpitala klinicznego przy ul. Banacha w Warszawie oraz Zakładu Profilaktyki Zagrożeń Środowiskowych i Alergologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.

 

 

 

 

 

 

Partner publikacji:

logo firmy Viatris

[1] Locala J.A., Aktualne koncepcje w psychodermatologii (2010). Dermatologia po Dyplomie, 1(2), 60–68. Online: https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/014/652/original/60-68.pdf?1481033026

[2] Świnoga M., Zalewska-Janowska A., Charakterystyka świądu i ocena zależności między jego nasileniem a wybranymi parametrami psychologicznymi u pacjentów z wypryskiem kontaktowym (2015). Alergia Astma Immunologia, 20(1), 57–62. Online: https://www.alergia-astma-immunologia.pl/2015_20_1/aai_volume-20_issue-1_article-1223.pdf

[3] Świerczyńska-Krępa M., Kontaktowe zapalenie skóry (wyprysk kontaktowy): przyczyny, objawy i leczenie (2022). Medycyna Praktyczna. Online: https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/choroby/59031,wyprysk-kontaktowy

[4] Kręcisz B., Chomiczewska-Skóra D., Kieć-Świerczyńska M., Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry (2017). Alergia.org: http://alergia.org.pl/wp-content/uploads/2017/08/Alergiczne-kontaktowe-zapalenie-sk%C3%B3ry.pdf

[5] Samoliński B., Arcimowicz M., Jurkiewicz D., Kruszewski J., Rapiejko P., Polskie standardy leczenia nieżytów nosa (PoSLeNN). Stanowisko Panelu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Alergologicznego (red. B. Samoliński, M. Arcimowicz). Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna.

[6] Krzych-Fałta E., Samoliński B.K., Alergiczny nieżyt nosa i astma oskrzelowa – jeden układ, dwie choroby (2020). Alergia, 33–38. Online: http://alergia.org.pl/wp-content/uploads/2020/11/1-2020_8.pdf

[7] Emeryk A., Rapiejko P., Alergiczny nieżyt nosa (2018). Choroby alergiczne w praktyce lekarza rodzinnego. Online: https://www.termedia.pl/Alergiczny-niezyt-nosa,98,37158,1,0.html

[8] Kuna P., Jurkiewicz D., Czarnecka-Operacz M., Pawliczak R., Woroń J., Moniuszko M., Emeryk A., Miejsce i kryteria wyboru leków przeciwhistaminowych w leczeniu alergii. Stanowisko ekspertów (2016). Advances in Dermatology and Allergology, XXXIII(6): 397–410. Online: https://www.ptca.pl/wp-content/uploads/2023/01/Miejsce-i-kryteria-wyboru-lekw-przeciwhistaminowych-w-leczeniu-alergii.-Stanowisko-ekspertw.pdf

[9] Matysik-Woźniak A., Weryszko-Chmielewska E., Rejdak R., Gdy nadejdzie wiosna – aktualne możliwości leczenia sezonowego zapalenia spojówek (2015). Ophthatherapy, 2, 1(5), 6–11. Online: https://journalsmededu.pl/index.php/ophthatherapy/article/view/610/563

[10] Samoliński B.K. i in., ARIA 2019 – zintegrowana opieka w alergicznym nieżycie nosa – Polska (2019). Alergologia Polska – Polish Journal of Allergology, 6, 4, 111–126. Online: https://www.termedia.pl/ARIA-2019-zintegrowana-opieka-w-alergicznym-niezycie-nosa-Polska,123,39392,1,0.html

[11] Samoliński B.K., Wojas O., Krzych-Fałta E., Zastosowanie mometazonu oraz lewocetyryzyny i desloratadyny w leczeniu chorób alergicznych (2021). Alergoprofil, 17(4), 31–37. Online: https://www.journalsmededu.pl/index.php/alergoprofil/article/view/1622/1513

[12] Arcimowicz M., Niemczyk K., Najnowsze trendy w leczeniu alergicznego nieżytu nosa (2015). Polish Otorhinolaryngology Review, 4(3), 1–11. Online: https://otorhinolaryngologypl.com/resources/html/article/details?id=117375&language=pl

[13] Ferreira M.B., Early Anaphylaxis Recognition: When an Itch is Not Just an Itch (2014). World Allergy Organization. Online: https://www.worldallergy.org/UserFiles/file/WAO-Clinical-Allergy-Tips-Early-Anaphylaxis-Recognition.pdf

[14] Kuna P., Jarmakowska K., Leczenie ratunkowe reakcji anafilaktycznych u dorosłych – podręczny przewodnik. Komentarz (2010). Medycyna po Dyplomie, 19(6), 75–77. Online: https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/011/161/original/Strony_od_MpD_2010_06-11.pdf?1467899032

[15] Błażowski Ł., Gregorczyk-Maślanka K., Kurzawa R., Zespół alergii jamy ustnej (zespół pyłkowo-pokarmowy), anafilaksja i alergologia molekularna. Nowe endotypy, nowe horyzonty (2016). Alergologia Polska – Polish Journal of Allergology, 3(4), 137–143. Online: https://www.researchgate.net/publication/311342149_Zespol_alergii_jamy_ustnej_zespol_pylkowo-pokarmowy_anafilaksja_i_alergologia_molekularna_Nowe_endotypy_nowe_horyzonty

[16] Mrówka-Kata K., Fira R., Namysłowski G., Scierski W., Zespół Amlot-Lessofa – zespół alergii jamy ustnej (2007). Forum Medycyny Rodzinnej, 1(4), 355–357. Online: https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/viewFile/10263/8763

[17] Samoliński B., Janczewski G., Nieżyty nosa (2000). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Scholar”.

[18] Samoliński B., Śliwińska-Kowalska M., Alergiczne i niealergiczne nieżyty nosa (2003). Łódź: Mediton.