Alergia na jady owadów, czyli sekretne życie pszczół - Strefa Alergii
Strefa Alergii | Rok z alergią

Alergia na jady owadów, czyli sekretne życie pszczół

/ 5.

Do przeczytania w 9 minut
Gdyby nie owady, na naszych talerzach nie pojawiłyby się owoce i warzywa. Pożyteczne, nieodłącznie kojarzące się z wiosną i latem, mogą być również niebezpieczne, zwłaszcza dla osób z alergią na jad owadów. Co więc powinniśmy wiedzieć o alergii na użądlenie pszczoły i nie tylko?

Alergia na jad owadów

Alergia na jad owadów błonkoskrzydłych jest gwałtowną i silną reakcją uczuleniową organizmu, która pojawia się po użądleniu przez pszczołę lub innego owada. Taka gwałtowna reakcja alergiczna może prowadzić również do wstrząsu anafilaktycznego, będącego stanem bezpośredniego zagrożenia życia. W związku z tym szacuje się, że alergia na jady owadów leży u podstaw ok. 20% zgonów będących skutkiem reakcji anafilaktycznej w Polsce.

 Najczęstsza jest alergia na jad owadów z rzędu błonkoskrzydłych, do których należą:

  • pszczołowate: pszczoła miodna i trzmiel,
  • grupa osowatych: osa zwyczajna, klecanka, osa z gatunku Dolichovespula i szerszeń,
  • w ostatnich latach zyskują na znaczeniu owady z należącej także do błonkówek, rodziny mrówkowatych.

Które owady zaliczamy do błonkoskrzydłych?

Błonkoskrzydłe (Hymenoptera), potocznie nazywane błonkówkami, to rząd owadów, który obejmuje ponad 153 tys. gatunków występujących na całym świecie. No może nie całkiem – nie ma ich w rejonach polarnych. Natomiast w krajach tropikalnych spotyka się ich najwięcej. Do błonkówek należą m.in. pszczoły, osy, a także mrówki (ryc).

Spośród błonkoskrzydłych – z alergicznego punktu widzenia – najistotniejszymi w naszej szerokości geograficznej owadami, których jad jest najczęściej przyczyną reakcji alergicznych u ludzi, są przedstawiciele z rodziny pszczołowatych i osowatych. Należą do nich: osa, pszczoła miodna, szerszeń i trzmiel.

 Osa, pszczoła miodna, szerszeń i trzmiel – wygląd i zwyczaje

OwadPszczołyOsyTrzmieleSzerszenie
Długość ciałaOk. 15 mm10–20 mm8–18 mm18–35 mm
WyglądTułów brunatno-żółty, pokryty gęstymi włoskamiZabarwienie żółto-czarne, tułów gładki, smukły z charakterystycznym przewężeniem (tzw. talia osy)Krępe, silnie włochate ciało, szerokie pasy pomarańczowe lub żółteUbarwienie żółto-brunatno-czerwone z czarnym wzorem, prawie bezwłosy tułów
PożywienieNektar i pyłekNektar, owoce, owadyNektar i pyłekNektar, owoce, owady
Znaczenie w przyrodzieZapyla rośliny, produkuje miódZapyla rośliny, reguluje populacje innych owadówZapyla roślinyZapyla rośliny, reguluje populacje innych owadów
ŻądłoObecne tylko u samic, uzbrojone w haczyki, po użądleniu pszczoły żądło pozostaje w ciele ofiary, żądli tylko jeden razObecne tylko u samic, gładkie, nie pozostaje w skórze, osa może żądlić wielokrotneObecne tylko u samic, gładkie, ostre i długie, nie pozostaje w skórzeObecne tylko u samic, gładkie, nie pozostaje w skórze
Stopień agresjiNieagresywne – bez powodu nie atakująNie atakują bez powodu, ale są „ciekawskie” i lubią podlatywać blisko ludziŁagodne, atakują tylko w samoobronieGdy nie czują się zagrożone, nie atakują – agresywne są tylko wówczas, gdy są atakowane
Zachowania zwiększające ryzyko użądleniaChodzenie boso po trawie, pszczelarstwo, przebywanie w pobliżu nektaru, pyłków i słodyczyPrzebywanie w pobliży jedzenia oraz koszy na śmieciChodzenie boso po trawie, przebywanie w pobliżu nektaru, pyłków i słodyczyPrzebywanie w pobliżu gniazd szerszeni, wykonywanie czynności powodujących uczucie zagrożenia u owada , niszczenie gniazd
Miejsce bytowania i nawykiUle domowe, woskowe gniazda grzebieniowe w pustych wgłębieniachBudują gniazda z materiału podobnego do masy papierowej; umiejscowienie gniazda jest zależne od gatunku – w ziemi, dziuplach, elementach budynków, na drzewach lub krzewachWoskowe gniazdo przypominające kiść winogron, ulokowane pod ziemią, np. w opuszczonych norach małych gryzoniDuże (do 50 cm długości i wysokości), łamliwe, kruche gniazda z materiału podobnego do masy papierowej w wydrążonych pniach drzew i wewnątrz budynków

 

 Z czego się składa jad owadów błonkoskrzydłych?

Jad błonkówek to wydzielina specjalnych gruczołów jadowych owadów. Jako substancja „zaczepno-obronna” spełnia dwie funkcje: służy do obrony przed napastnikiem oraz do zdobywania pożywienia (paraliżuje atakowane owady).

Jad jest wstrzykiwany do ciała napastnika lub ofiary za pomocą wyspecjalizowanego aparatu żądłowego znajdującego się na końcu odwłoka.

Z chemicznego punktu widzenia jad błonkówek stanowi mieszaninę wielu biologicznie aktywnych substancji  o rozmaitych funkcjach fizjologicznych. Odznacza się także specyficznym działaniem na organizm użądlonego przez pszczołę lub innego owada zwierzęcia lub człowieka. Wiele z nich ma właściwości enzymów rozkładających składniki komórek, a także związków o działaniu toksycznym (w tym tzw. neurotoksyn).

Wiele spośród substancji zawartych w jadach owadów błonkoskrzydłych ma również własności alergizujące. Do najważniejszych, z punktu widzenia diagnostyki alergii na jady błonkówek należą:

  • alergeny jadu pszczoły (Api m 1, Api m 2, Api m 5 i Api m 10),
  • alergeny jadu osy pospolitej i klecanki (Ves v 1, Ves v 5 i Pol d 5).

Kiedy żądli pszczoła i inne owady błonkoskrzydłe?

W klimacie umiarkowanym użądlenia pszczoły i innych błonkoskrzydłych zdarzają się od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Największa aktywność pszczół ma miejsce od połowy lipca do końca sierpnia. Natomiast w przypadku bardziej agresywnych od nich os – od końca lipca do pierwszej dekady września. Szerszenie i trzmiele żądlą bardzo rzadko. Sporadycznie. Użądlenia zdarzają się również zimą, np. jeśli przypadkowo obudzi się zagnieżdżone na strychu. Nie obserwuje się natomiast incydentów użądleń pszczół i os w godzinach nocnych ze względu na ich naturalny brak aktywności o tej porze.

Reakcja po użądleniu: osoba uczulona kontra nieuczulona

Biorąc pod uwagę fakt, że jad owadów błonkoskrzydłych to mieszanina bardzo toksycznych substancji o działaniu silnie drażniącym, należy pamiętać, że nie każda reakcja po użądleniu owada to alergia.

  • U osób uczulonych na jad błonkówek wystarczy użądlenie jednego owada, aby wywołać objawy choroby. W tej sytuacji reakcja uczuleniowa po użądleniu pszczoły lub innego owada może mieć charakter tzw. dużej reakcji miejscowej lub reakcji ogólnej (całego organizmu), także ciężkiej i zagrażającej życiu. Najczęściej do rozwoju objawów dochodzi w ciągu od kilku lub kilkunastu minut do kilku godzin. U części chorych, po początkowej poprawie, objawy mogą nawrócić w ciągu kilkunastu godzin.
  • U osób nieuczulonych na jad, użądlenie jednego owada nie wywołuje żadnej znaczącej reakcji. Często mamy wówczas do czynienia z reakcją miejscową. Występuje ona pod postacią dużego, bolesnego obrzęku z zaczerwienieniem (średnica nawet powyżej 10 cm), który ustępuje zazwyczaj w ciągu 24 godzin. Może mu towarzyszyć swędzenie lub pieczenie. Jeśli dojdzie do zakażenia w miejscu użądlenia, reakcja może się przedłużyć. W tej szczególnej sytuacji może pojawić się gorączka lub powiększenie pobliskich węzłów chłonnych.

Reakcja miejscowa zazwyczaj nie stanowi zagrożenia dla życia, o ile nie dotyczy okolicy głowy, twarzy, szyi czy wnętrza jamy ustnej. Wtedy obrzęk tkanek może doprowadzić do uduszenia.

Natomiast przy użądleniu przez wiele owadów równocześnie (co nazywamy użądleniem gromadnym) mogą wystąpić objawy toksyczne, w tym zagrażające życiu.

Kilka ważnych uwag

  • Po użądleniu owada warto zwrócić uwagę na jego wygląd oraz to, czy w skórze pozostało żądło.
  • Miejsce ukąszenia warto przemyć dużą ilością wody i mydłem i przyłożyć zimny okład.
  • Osoby, które wiedzą, że mają alergię na jad owadów, powinny być wyposażone w zestaw pierwszej pomocy (leki antyhistaminowe, kortykosteroidy doustne oraz adrenalinę).
  • Obserwuj osobę użądloną, nie pozostawiaj jej samej.
  • W razie pogarszania się jej samopoczucia – wezwij pomoc

[1] Sułkowska W., Czarnobilska E., Immunoterapia na jad owadów błonkoskrzydłych – kiedy i kogo kwalifikować do leczenia (2021). Alergoprofil, 17(4), 3–11.

[2] Gawlik R. i wsp. Importance of wasp and honey bee recombinant allergens in the diagnosis of hymenoptera venom anaphylaxis Alergoprofil 2019, Vol. 15, Nr 1, 11–15.

[3] Ebo D.G. i wsp., In vitro diagnosis of Hymenoptera venom allergy and further development of component resolved diagnostics (2014). Expert Review of Clinical Immunology, 10(3), 375–384.

[4] Perkins J.B., Yates A.B., Allergy to Stinging Insects: Diagnosis and Management (2018). EMJ Allergy and Immunology, 3(1), 99–105.