Strefa Alergii | ABC Alergii

Alergia na antybiotyk. Uczula nie tylko penicylina

/ 5.

Data publikacji: 2024-02-05
Do przeczytania w 7 minut
Alergia na antybiotyk to rozpoznanie w wielu przypadkach stawiane na wyrost. Dotyczy przeważnie penicyliny i jej pochodnych, które są antybiotykami pierwszego wyboru. Czy przy alergii na penicylinę można przyjmować inne antybiotyki β-laktamowe? Czy wysypka po antybiotyku u dziecka jest jednoznaczna z alergią? Wyjaśniamy.

Antybiotyki a alergie. Penicylina i nie tylko

Antybiotyki należą do leków najczęściej powodujących reakcje alergiczne [1]. Odgrywają znaczącą rolę w tzw. zespołach nadwrażliwości na wiele leków [8].

Antybiotyki β-laktamowe

Przodują wśród nich antybiotyki β-laktamowe (a zwłaszcza penicyliny) [2], co wiąże się z ich szerokim wykorzystaniem. Jest to najliczniejsza grupa preparatów stosowanych w leczeniu zakażeń bakteryjnych – również tych ciężkich i o trudnej lokalizacji, jak np. zapalenie wsierdzia [3].

Antybiotyki te wykazują aktywność np. wobec gronkowców (oprócz szczepów wytwarzających penicylinazę), paciorkowców (oprócz enterokoków) czy dwoinki zapalenia płuc [4]. Wykorzystuje się je w leczeniu powszechnie występujących chorób – zarówno u dorosłych, jak i u dzieci. Są przepisywane przez lekarzy m.in. na infekcje górnych i dolnych dróg oddechowych, zatok przynosowych, ucha środkowego, jamy ustnej, układu moczowo-płciowego [4].

Antybiotyki β-laktamowe dzielą się na penicyliny, cefalosporyny, karbapenemy i monobaktamy. Wśród penicylin znajdują się popularne antybiotyki o szerokim zakresie działania: ampicylina, amoksycylina i piperacylina [3]. Co ciekawe, wywołują one reakcje skórne nawet u 80–90% chorych na mononukleozę zakaźną [5].

Nadwrażliwość IgE-zależna na penicyliny to najlepiej poznany mechanizm wśród wszystkich alergii na leki [8]. Alergia na penicylinę stanowi od 6 do 25% wszystkich zgłaszanych reakcji polekowych. W przypadku wszystkich antybiotyków β-laktamowych deklarowany odsetek reakcji alergicznych wynosi 15%. Takie rozpowszechnienie tego problemu nie znajduje jednak potwierdzenia w badaniach weryfikujących [14].

Makrolidy i fluorochinolony

Druga grupa antybiotyków, które mogą powodować reakcje alergiczne, to makrolidy (np. erytromycyna, klarytromycyna lub azytromycyna) [7]. Makrolidy uczulają jednak znacznie rzadziej. Wchodzą natomiast w interakcje z innymi lekami. Dlatego w leczeniu zakażeń dróg oddechowych zarezerwowane są dla pacjentów z alergią natychmiastową na β-laktamy [6].

Ostatnio coraz częściej stwierdza się również nadwrażliwość na fluorochinolony. Może to mieć związek z rosnącą skalą ich wykorzystania w lecznictwie [8]. Fluorochinolony wykazują dużą skuteczność w walce z lekoopornymi szczepami bakterii [9].

Antybiotyk w syropie

Jak wygląda alergia na antybiotyk? Objawy

Reakcja na antybiotyk bywa natychmiastowa (w ciągu godziny) lub opóźniona. Nie zawsze wystąpi ona już po pierwszym kontakcie z lekiem (przypadku reakcji IgE-zależnej objawy ujawniają się przy kolejnym kontakcie) [2]. Przybiera różne postaci – może ograniczać się do zmian na skórze lub przerodzić się w ogólnoustrojową reakcję o piorunującym przebiegu [12].

Do objawów alergii na antybiotyk należą m.in.:

  • osutka plamisto-grudkowa,
  • ostra pokrzywka,
  • rumień trwały,
  • obrzęk naczynioruchowy,
  • anafilaksja o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu (w ok. 8% przypadków) [13],
  • ciężka reakcja polekowa, np. toksyczna nekroliza naskórka [8].

Reakcje natychmiastowe objawiają się przeważnie pokrzywką i/lub obrzękiem naczynioruchowym, świszczącym oddechem i nieżytem nosa [10]. W przypadku tych mechanizmów każda kolejna ekspozycja na alergen wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia zagrażającej życiu anafilaksji [10]. Natomiast reakcje opóźnione częściej niż natychmiastowe objawiają się plamisto-grudkową osutką [2].

Pokrzywka na skórze przy alergii na antybiotyk

Czy to rzeczywiście alergia?

Podkreśla się, że alergii na penicylinę dotyczy nadrozpoznawalność, która generuje nie tylko koszt, ale również skutki zdrowotne [8]. Inne antybiotyki są od niej droższe i bardziej toksyczne. Dochodzi do mylenia pojęć: „nadwrażliwość”, „uczulenie” i „alergia”. A przy alergii trzeba brać pod uwagę ryzyko reakcji krzyżowych, np. między penicylinami a innymi antybiotykami β-laktamowymi, które mają podobną strukturę [11].

W wyniku tego z leczenia nagminnie wyłączana jest nie tylko penicylina, ale i pozostałe β-laktamy [8]. To zaś pociąga za sobą takie skutki jak generacja szczepów antybiotykoopornych [14].

Problem wynika z faktu, że rozpoznanie alergii na antybiotyk często opiera się wyłącznie na wywiadzie lekarskim. Tymczasem wywiad nie wystarczy do postawienia diagnozy [8].

Zarówno wśród pacjentów, jak i lekarzy brakuje świadomości, że nie wszystkie typy nadwrażliwości są alergią. W grupie osób ze stwierdzoną alergią na antybiotyk ok. 1–3% dzieci i 10% dorosłych nie wykazuje objawów alergii podczas doustnej próby prowokacji [11]. Świadczy to o błędnie ustalonym rozpoznaniu. Jedynie u niewielkiego odsetka pacjentów alergia na antybiotyk jest potwierdzona za pomocą dostępnych metod diagnostycznych [14].

Przeczytaj także:

Badania diagnostyczne

W diagnostyce alergii na antybiotyki można wykorzystywać takie metody jak:

  • testy skórne i płatkowe,
  • testy laboratoryjne (oznaczanie sIgE we krwi),
  • test transformacji limfocytów (LTT),
  • próby prowokacji (w warunkach szpitalnych) [8].

Podstawą metodą są testy skórne, które wykonuje się po 4–6 tygodniach od kontaktu z lekiem [8]. U dzieci z podejrzeniem alergii zaleca się takie samo postępowanie jak u osób dorosłych [8].

W przypadku nadwrażliwości na lek z grupy β-laktamów wskazane jest wytypowanie alternatywnego antybiotyku z tej samej grupy. Alergolodzy podkreślają, że nie należy pochopnie wykluczać wszystkich antybiotyków β-laktamowych [8,14]. Przy alergii na penicyliny dobrze tolerowane są zwykle karbapenemy i monobaktamy [10].

Alergia na antybiotyk u dziecka – co warto wiedzieć?

Reakcje nadwrażliwości na antybiotyki u dzieci mogą przebiegać o wiele ciężej niż u dorosłych [10]. W badaniu, które objęło u pacjentów pediatrycznych (do 12 lat), przez 3 miesiące stwierdzono 30 ostrych reakcji na leki. Aż 60% tych dzieci nie ukończyło 1. roku życia. Większość reakcji (67%) wystąpiła po antybiotyku [10]. Dominującymi objawami były osutka i pokrzywka (37%). Rzadziej występowały:

  • gorączka,
  • dreszcze,
  • wymioty,
  • anafilaksja (u jednego dziecka zakończona zgonem).

Chore dziecko; alergia na antybiotyk

Istnieje tendencja, by każdą niespodziewaną reakcję na leki u dzieci kwalifikować jako alergię. Tymczasem objawy skórne podczas stosowania antybiotyku często wynikają z równoległego wystąpienia infekcji wirusowej. Wiąże się to z niejasną interakcją na linii antybiotyk–wirus [11].

Ukazały się wyniki badania przeprowadzonego w grupie dzieci przyjętych na oddział ratunkowy w związku z reakcją na antybiotyk β-laktamowy. U większości wykryto infekcję wirusową. Przeprowadzono również diagnostykę w kierunku alergii, która dała podstawy do zakwalifikowania jedynie 7% z tych dzieci jako alergików wrażliwych na otrzymany antybiotyk [11].

Aleksandra Lipiec

[1] Obtułowicz K., Alergia na leki (2000). Przegląd Lekarski, 57/9, 503–504. Online: https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/273323/obtulowicz_alergia_na_leki_2000.pdf?sequence=1&isAllowed=y

[2] Mierzejewska M.J., Kucharczyk A., Jahnz-Różyk K., Reakcje nadwrażliwości na leki. Antybiotyki betalaktamowe cz.2 (2009). Alergia, 2, 45–46. Online: http://alergia.org.pl/wp-content/uploads/2017/08/Reakcje-nadwra%C5%BCliwo%C5%9Bci-na-leki-Antybiotyki-betalaktamowe-cz.2.pdf

[3] Dzierżanowska D., Antybiotyki β-laktamowe w praktyce pediatrycznej (2012). Po Dyplomie. Online: https://podyplomie.pl/pediatria/12164,antybiotyki-laktamowe-w-praktyce-pediatrycznej

[4] Penicylina: historia, rodzaje, działanie, wskazania, dawkowanie, działania niepożądane, przeciwwskazania, przedawkowanie. Aptekarski.com. Online: https://aptekarski.com/artykul/penicylina-historia-rodzaje-dzialanie-wskazania-dawkowanie-dzialania-niepozadane-przeciwwskazania-przedawkowanie

[5] Kuchar E., Mononukleoza zakaźna u dorosłych (2017). Medycyna Praktyczna. Online: https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-wirusowe/160210,mononukleoza-zakazna-u-doroslych

[6] Karpierz K., Wanke-Rytt M., ABC leczenia przeciwdrobnoustrojowego (2019). Makrolidy. Medycyna Praktyczna. Online: https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/199261,makrolidy,1

[7] Dzierżanowska-Fangrat  K., Antybiotyki makrolidowe – aktualny stan wiedzy (2012). Po Dyplomie. Online: https://podyplomie.pl/pediatria/12234,antybiotyki-makrolidowe-aktualny-stan-wiedzy

[8] Kurek M., Poziomkowska-Gęsicka I., Wiśniewska M., Nadwrażliwość alergiczna i niealergiczna na antybiotyki. Wytyczne Sekcji Nadwrażliwości na Leki Polskiego Towarzystwa Alergologicznego. Alergologia Polska (2018), 5, 1, 23–37. Online: https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/011/175/original/Strony_od_MpD_2010_05-10.pdf?1467896660

[9] Komarnicka U.K., Walencik P.K., Lesiów M.K., Krupa K., Antybiotyki fluorochinolonowe i ich modyfikacje strukturalne. Wiadomości Chemiczne, 72, 7–8. Online: https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-e2643253-8a3f-4886-840a-087079977b63/c/Komornicka_WCh_7-8_2018.pdf

[10] Czarnobilska E., Postępowanie w przypadku podejrzenia alergii na antybiotyk u dzieci. Komentarz. Medycyna Praktyczna. Online: https://www.mp.pl/alergologia/streszczenia-badan/diagnostyka-badania/76569,postepowanie-w-przypadku-podejrzenia-alergii-na-antybiotyk-u-dzieci

[11] Jedynak-Wąsowicz U., Jak postępować z dzieckiem w przypadku podejrzenia alergii na penicylinę? Medycyna Praktyczna. Online: https://www.mp.pl/pytania/pediatria/chapter/B25.QA.39.11.1.

[12] Schnyder B., Werner M.D., Pichler J., Mechanizmy alergii wywołanej lekami (2010). Medycyna po Dyplomie, 19(5). Online: https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/011/175/original/Strony_od_MpD_2010_05-10.pdf?1467896660

[13] Czarnobilska E., Bulanda M., Makowska J.S., Wardzyńska A., Kowalski M.L., Bieńkiewicz B., Nadwrażliwość na leki. Medycyna Praktyczna: https://www.mp.pl/podrecznik/pediatria/chapter/B42.167.6

[14] Frachowicz K. Na czym polega deetykietyzacja alergii na penicyliny? Nowe koncepcje w diagnostyce nadwrażliwości na antybiotyki beta-laktamowe (2020). Alergia Astma Immunologia, 25(4), 171–179. Online: https://alergia-astma-immunologia.pl/_en/2020_25_4/AAI_04_2020_1396_frachowicz.pdf