Zmiany klimatu a sezon pylenia
Od kilkunastu lat obserwujemy wyraźne zmiany klimatyczne. Rzadko zdarzają się śnieżne zimy z długotrwałym mrozem. Flora dostosowuje się do tych zmian, a to w konsekwencji daje szybsze rozpoczęcie i wydłużenie sezonu wegetacyjnego. Początek pylenia drzew, zwłaszcza tzw. wczesnych – leszczyny, olszy – ściśle zależy od wzrostu średniej temperatury dobowej. Dzień może być krótki, niebo ciągle jeszcze zachmurzone, bez słońca, lecz gdy tylko temperatura będzie stabilnie wyższa, już w styczniu zaczną pylić leszczyny, a w lutym lub marcu – olsze, potem drzewa późniejsze – brzozy, graby, topole, dęby.
Alergie całoroczne a czynniki zewnętrzne
Osoby z alergiami całorocznymi – na roztocze kurzu domowego, alergeny zwierzęce, niektóre pleśnie wewnątrzdomowe – mogą pomyśleć, że wpływ zmian klimatu na objawy alergii ich nie dotyczy. Niestety, mylą się. Stężenie tych alergenów również może podlegać okresowym fluktuacjom. Warunki pogodowe niewątpliwie oddziałują na nasze zachowania, np. częstość wietrzenia i intensywność ogrzewania mieszkań, a także świat zwierząt – grubość ich sierści i linienie.
Jak sprawdzić stężenie pyłków w powietrzu?
Badaniem składu i rozprzestrzeniania się ziaren pyłku i zarodników zajmuje się aeropalinologia. W Polsce od lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku monitoruje się stężenie pyłków i zarodników grzybów mikroskopowych. W większości krajów na świecie tworzone są sieci pomiarowe. Dzięki codziennym wieloletnim badaniom stężeń pyłków i zarodników w powietrzu generowane są raporty, a na ich podstawie analizowane są trendy i opracowywane kalendarze pyleń.
Źródła informacji dla alergików
Obecnie mamy dostęp do:
- kalendarzy i map pyleń uśrednionych dla całej Polski, wydrukowanych w formie ulotek,
- aktualnych komunikatów pyłkowych w środkach masowego przekazu (programy informacyjne w telewizji i radiu),
- raportów online z wielu ośrodków monitoringu pyłków w Polsce (np. alergen.info.pl, http://stowarzyszenie-alergia.pl/monitor-pylkowy/ ) i za granicą (np. w Niemczech www.pollenstiftung.de, we Francji www.pollens.fr, w Anglii www.worcester.ac.uk, dla Europy: www.polleninfo.org/country-choose.html),
- aplikacji na smartfony, które prezentują w przystępnej formie informacje o aktualnym pyleniu w określonych rejonach Polski, trendach pylenia dla poszczególnych aeroalergenów. Często dodatkowo zawierają też raporty smogowe i pogodowe, mogą monitorować objawy alergii i regularność przyjmowania leków. Przykładami są aplikacje: „MASK-air”, „Nie kichaj”.
Dlaczego warto się przygotować?
Dzięki wiedzy o biologii pylenia roślin, zarodnikowaniu grzybów pleśniowych i dostępowi do aktualnych raportów pyłkowych wiadomo, kiedy osoba uczulona najpewniej będzie miała objawy alergii. To jej indywidualne okno alergiczne. Niezbędna będzie konsultacja alergologa jeszcze przed sezonem pylenia. Lekarz, znając profil pacjenta i jego preferencje, ustali plan postępowania i ramy czasowe zalecanej terapii.
Z odpowiednim wyprzedzeniem – około 2 do 6 tygodni – warto rozpocząć farmakoterapię zalecaną przez alergologa. Jest to korzystne z uwagi na poprawę kondycji błony śluzowej nosa i zablokowanie receptorów histaminowych, których aktywacja powoduje całą kaskadę objawów, jak świąd, kichanie, łzawienie.
Początkowo działanie aeroalergenów w niskich stężeniach jest podprogowe. Objawy są jeszcze niezauważalne lub mało uciążliwe, ale proces zapalny związany z aktywacją układu immunologicznego w błonie śluzowej oczu, nosa, dróg oddechowych stale postępuje. Gdy koncentracja alergenów w powietrzu osiągnie wyższy poziom, objawy zapalenia spojówek, nieżytu nosa, kaszel, duszność są już znaczne, a procesu zapalnego nie da się tak łatwo wyciszyć. Potrzeba wówczas więcej czasu, intensywniejszego leczenia, aby osiągnąć efekt. Kolejną istotną kwestią jest konieczność długotrwałego stosowania leczenia – przez cały czas otwarcia okna alergicznego.
Rodzaje leków na alergię. Kiedy i jak je stosować?
Niektórzy alergicy próbują radzić sobie sami – kupują leki łagodzące objawy (ziołowe, udrażniające nos, leki p/histaminowe bez recepty, najczęściej starszej generacji). Środki te można stosować doraźnie lub krótko (kilka dni), ponieważ mogą powodować poważne skutki uboczne. Przykładem jest grupa leków sympatykomimetycznych doustnych (pseudoefedryna, efedryna) i donosowych (ksylometazolina, oksymetazolina, nafazolina). Leki te szybko obkurczają naczynia krwionośne w błonie śluzowej nosa, zmniejszają ilość wydzieliny i obrzęku w nosie. Efekt niestety jest krótki, a ryzyko zawrotów głowy, zaburzeń rytmu serca, złej kontroli ciśnienia tętniczego, drżeń mięśniowych i przewlekłego zanikowego nieżytu nosa rośnie z czasem trwania takiej terapii.
Podobnie jest z lekami przeciwhistaminowymi pierwszej generacji (klemastyną, hydroksyzyną, ketofifenem). Ich skuteczność w łagodzeniu objawów alergii sezonowych jest zauważalna, lecz częstość działań niepożądanych, jak suchość śluzówek, pogorszenie koncentracji, wzrost apetytu, zaburzanie rytmu serca, jest na tyle istotna, że nie są to leki pierwszego rzutu w leczeniu alergii. Ponadto nie są one zalecane dla dzieci i osób kierujących pojazdami, obsługujących maszyny ze względu na ich negatywny wpływ na koncentrację i uwagę oraz pacjentów starszych, obciążonych innymi chorobami przewlekłymi, przyjmujących inne leki (z powodu licznych interakcji).
Leki przeciwhistaminowe drugiej generacji (np. cetyryzyna, loratadyna) działają precyzyjniej, są skuteczniejsze, mają lepszy profil bezpieczeństwa. Dotyczy to zwłaszcza tzw. nowych leków II generacji (określanych często jako III generacja) – lewocetyryzyny, desloratadyny, feksofenadyny, bilastyny, rupatadyny.
Leki te alergolog może ordynować w skojarzeniu z innymi, np. miejscowymi lekami przeciwhistaminowymi w postaci kropli do oczu, aerozoli do nosa lub donosowymi glikokortykosteroidami.
Kolejną opcją, którą może zaproponować alergolog, jest immunoterapia alergenowa, czyli odczulanie. Jest to jedyna metoda leczenia przyczynowego alergii. Decyzję o jej rozpoczęciu najlepiej podjąć już jesienią lub zimą, ponieważ konieczne jest wykonanie odpowiednich badań, a to zawsze zajmuje czas.
Jak unikać alergenów? Praktyczne porady
Podstawową zasadą po rozpoznaniu alergii jest unikanie uczulającego alergenu. Nie zawsze jest to możliwe, ale w przypadku pyłków oprócz farmakoterapii można podjąć dodatkowe działania. Pamiętając o obserwacjach dotyczących stężenia pyłków w powietrzu można zaplanować najlepszy czas i miejsce na urlop, spacer, ważne uroczystości itp.
Stężenie pyłków jest największe w ciągu dnia na wsiach, a w dużych miastach wieczorem. Rośliny pylą zwykle wcześnie rano, ale powietrze w miastach jest nagrzane i unosi je ku górze, tworząc „chmurę pyłkową”, która opada po południu, gdy powietrze się schładza. Obfite deszcze zmniejszają ilość pyłków w atmosferze, ale mały deszczyk czy krótka burza może dawać odwrotny efekt. Na spacer lepiej wybrać się po obfitym lub długim deszczu, ubrać okulary przeciwsłoneczne, a po przyjściu do domu zmienić ubranie, wziąć prysznic lub chociaż opłukać twarz, ręce, przepłukać usta i oczyścić nos.
Jeśli to możliwe, należy pozostać w domu w okresie szczytu pylenia:
- unikać pracy w ogrodzie,
- nie suszyć ubrań na świeżym powietrzu,
- trawniki kosić przed wytworzeniem kwiatostanów,
- nie spać przy otwartym oknie.
Niestety, latem jest to niewykonalne, jeśli nie ma w domu wentylacji wymuszonej z odpowiednimi filtrami HEPA.
W trakcie sprzątania w domu powierzchnie warto ścierać wilgotną szmatką, ponieważ pyłki kumulują się w domu w kurzu m.in. podczas wietrzenia, wnoszone są na ubraniu, butach. Filtrację powietrza w domu mogą istotnie wspomagać oczyszczacze powietrza. Warto sprawdzić, czy producent wyposażył urządzenie w system wymienialnych filtrów, z atestami, zdolnych do zatrzymywania alergenów, pyłów PM2.5, bakterii i wirusów (klasa H13/H14).
W czasie jazdy samochodem lepiej nie opuszczać szyb. Korzystniejsze jest używanie systemu wentylacji/klimatyzacji po założeniu odpowiednich antypyłkowych filtrów kabinowych.
Urlop warto zaplanować w wysokich górach, nad morzem lub wyjechać do innej strefy klimatycznej (za granicę). Oczywiście – mapy i kalendarze pyleń pomogą zaplanować podróż.
