Nietolerancja fruktozy, czyli kiedy owoce mogą szkodzić

Fruktoza jest monosacharydem, czyli cukrem prostym. Występuje głównie w owocach, dlatego nazywana jest także cukrem owocowym. Może być dostarczana do organizmu jako wolny cukier prosty, w formie dwucukrów (sacharozy) lub fruktanów [1,2,3].

Fruktoza jest metabolizowana w dwóch szlakach. Jeden z nich zachodzi w mięśniach i tkance tłuszczowej, drugi w wątrobie. U osoby zdrowej mechanizmy te działają prawidłowo i nie generują żadnych niepokojących objawów. Jednak u osób z zaburzeniami metabolizmu i wchłaniania fruktozy w jelicie spożycie produktów wysokofruktozowych może powodować wiele nieprzyjemnych lub nawet niebezpiecznych skutków [2,4].

Nadmiar fruktozy w diecie może negatywnie wpływać na zdrowie i sprzyjać rozwojowi m.in.:

• cukrzycy typu 2,
• niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby,
• niealkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby,
• niektórych nowotworów (szczególnie wątroby, trzustki i okrężnicy),
• chorób układu krążenia,
• chorób nerek,
• zaburzeń neurologicznych (np. choroby Alzheimera),
• zaburzeń psychiatrycznych (np. nerwic, depresji) [1,5].

Zaburzenia metabolizmu fruktozy są uwarunkowane genetycznie. Zalicza się do nich:

• samoistną fruktozurię,
• wrodzoną nietolerancję fruktozy,
• niedobór wątrobowej fruktozo-1,6-bifosfatazy.

Wszystkie te defekty nazywane są potocznie fruktozemią. Jednak prawidłowo tym terminem określa się tylko wrodzoną nietolerancję fruktozy [6].

Pierwsze objawy nietolerancji fruktozy pojawiają się zwykle po rozpoczęciu spożywania produktów bogatych w ten cukier. Najczęściej zaburzenie metabolizmu cukru owocowego ujawnia się u niemowląt karmionych mieszankami modyfikowanymi słodzonymi sacharozą. Natomiast u niemowląt karmionych piersią pierwsze objawy choroby mogą się pojawić podczas rozszerzania diety i wprowadzania do niej soków owocowych [6].

U niektórych dzieci schorzenie daje mało objawów i przebiega łagodniej niż u osób dorosłych. W pierwszej kolejności pojawiają się zazwyczaj brak łaknienia i opóźniony rozwój fizyczny. Natomiast przeważającymi objawami nietolerancji fruktozy są: ciężka hipoglikemia (silny spadek poziomu glukozy we krwi) i wymioty. Pojawiają się one niedługo po spożyciu produktu zawierającego fruktozę [6].

Kontynuacja spożywania fruktozy może skutkować:

• powiększeniem wątroby,
• żółtaczką,
• krwotokami,
• apatią,
• nadmierną sennością,
• drgawkami,
• zakażeniami dróg moczowych [6].

Nieprzestrzeganie diety u osób z nietolerancją fruktozy prowadzi do nawracania stanów hipoglikemii oraz pogorszenia niewydolności wątroby i nerek. W skrajnych przypadkach może przyczynić się nawet do śmieci [6].

Niestety przez nieswoiste objawy choroby często pozostaje ona nierozpoznana. Jednak z wiekiem częstotliwość występowania ostrych epizodów chorobowych maleje. Niekiedy zdarza się, że do rozpoznania nietolerancji fruktozy u dzieci dochodzi dopiero w wieku przedszkolnym lub szkolnym [6].

Do objawów ze strony przewodu pokarmowego w zespole złego wchłaniania fruktozy należą:

• bóle brzucha,
• wzdęcia,
• nadmierne wydzielanie gazów,
• zaparcia,
• biegunki,
• nudności,
• wymioty [6].

Nietolerancja fruktozy ma podłoże genetyczne, dlatego jest to choroba nieuleczalna. Wymaga przestrzegania diety wykluczającej lub ograniczającej ten cukier przez całe życie [6].

Najwięcej fruktozy w formie wolnego cukru oraz dwucukru (sacharozy) można znaleźć w:

• sokach i świeżych owocach (jabłkach, gruszkach, melonach, papajach, arbuzach),
• owocach suszonych (jabłkach, śliwkach, wiśniach, morelach, figach, daktylach, rodzynkach),
• dżemach, konfiturach, marmoladach, galaretkach,
• miodzie,
• napojach słodzonych fruktozą (tzw. soft drinkach),
• produktach wysokoprzetworzonych z dodatkiem fruktozy [2,4].

Natomiast największą zawartością fruktanów charakteryzują się:

• czosnek,
• cykoria,
• cebula,
• szparagi,
• karczochy,
• por,
• niektóre zboża (pszenica, jęczmień, owies) [2,4].

Poza głównymi jej źródłami fruktozę można znaleźć w żywności pod postacią syropów (fruktozowego i glukozowo-fruktozowego). Są one wykorzystywane w przemyśle spożywczym do słodzenia napojów, słodyczy, ciastek czy pieczywa. Do posiłków mogą być dodawane także syrop klonowy, syrop z agawy oraz miód. To bogate źródła cukru fruktozowego, które należy wyeliminować z jadłospisu [2].

Fruktoza jest także w niektórych:

• musztardach, ketchupach, gotowych sosach, marynatach i gotowych zupach,
• płatkach śniadaniowych,
• mlekach smakowych i przetworach mlecznych z dodatkiem owoców i aromatów owocowych (jogurtach, maślankach, twarożkach owocowych lub smakowych),
• marynowanych mięsach,
• produktach dietetycznych i dla diabetyków,
• lekach – w formie syropów, tabletek i kapsułek [2].

Warto zaznaczyć, że cukier w cukiernicy to sacharoza, która w organizmie rozkładana jest na cząsteczki glukozy i fruktozy. Zatem również jest istotnym źródłem fruktozy w codziennej diecie [2,3,4].

Głównym założeniem tej diety jest całkowite wykluczenie lub ograniczenie fruktozy. Dlatego należy bezwzględnie zrezygnować z produktów będących źródłem cukru owocowego.

Dieta powinna bazować na żywności świeżej i nieprzetworzonej. Dozwolonymi produktami są:

• owoce o niskiej zawartości fruktozy (cytrusy, śliwki, papaja, awokado, rabarbar, owoce jagodowe, banany, kiwi, ananasy),
• wybrane warzywa i grzyby (seler naciowy, rzodkiewka, szpinak, groch, brokuły, ziemniaki, kurki, borowiki, pieczarki),
• produkty mleczne (mleko, sery, twaróg, jogurt, maślanka),
• produkty zbożowe (makarony, ryże, kasze, pieczywo niezawierające fruktozy),
• świeże mięso i przetwory mięsne,
• jaja,
• świeże ryby,
• tłuszcze (masło, margaryna, oleje roślinne),
• napoje (woda, czarna i zielona herbata, niesłodzona kawa, soki owocowe rozcieńczane z wodą) [2,3,4].

Podczas przygotowywania posiłków można stosować różnego rodzaju przyprawy niezawierające fruktozy w składzie (np. sól, pieprz, świeże zioła). Natomiast do słodzenia posiłków należy wybierać glukozę.

W trakcie zakupów spożywczych trzeba zwracać uwagę na składy produktów, szczególnie tych wysokoprzetworzonych. Czytanie etykiet jest kluczowe, aby uniknąć nieprawidłowych wyborów. Czasem produkty, których o to nie podejrzewamy, mogą zawierać znaczne ilości fruktozy.

Należy pamiętać, że każda osoba z nadwrażliwością na fruktozę ma inny próg jej tolerancji. U niektórych chorych objawy pojawiają się tuż po spożyciu nawet niewielkich ilości żywności zawierającej cukier owocowy. U innych natomiast dolegliwości powoduje dopiero większa ilość lub występują one po dłuższym czasie.

Dlatego zalecenia dietetyczne i jadłospis zawsze powinny być dobierane indywidualnie. Warto skonsultować się z wykwalifikowanym dietetykiem, który pomoże w ułożeniu diety. Pozwoli to zadbać o prawidłowe zbilansowanie posiłków i ograniczyć ryzyko wystąpienia niedoborów [2,3,4,7].