W skrócie
- Sterydy miejscowe, które na ogół są stosowane w leczeniu chorób alergicznych, działają w ograniczonym obszarze (w miejscu podania). To minimalizuje ryzyko ogólnoustrojowych skutków ubocznych.
- Nie powodują uzależnienia ani nagłego przyrostu masy ciała przy prawidłowym dawkowaniu miejscowym.
- Ich działanie dzieli się na szybkie (zmniejszenie obrzęku po kilku minutach) i długofalowe (wygaszanie zapalenia po kilku godzinach).
Co to są sterydy i jak działają?
Glikokortykosteroidy są syntetycznymi odpowiednikami kortyzolu – hormonu naturalnie produkowanego przez korę nadnerczy [2]. W przeciwieństwie do leków przeciwhistaminowych, które blokują tylko jeden „przekaźnik” reakcji zapalnej (histaminę), sterydy działają „głębiej” [2].
Ich wpływ na organizm dzieli się na dwa etapy:
- Efekt szybki (niegenomowy): pojawia się w ciągu kilku minut i polega na uszczelnianiu naczyń krwionośnych oraz regulacji transportu jonów w komórkach [3,4]. Pozwala to błyskawicznie zmniejszyć obrzęk [3].
- Efekt długofalowy (genomowy): ujawnia się po kilku godzinach. Polega na hamowaniu genów odpowiedzialnych za produkcję białek napędzających zapalenie i pobudzaniu wytwarzania naturalnych substancji ochronnych (np. aneksyny A1) [3,5]. Dzięki temu sterydy nie tylko leczą objawy, ale też zapobiegają nawrotom choroby.
Leczenie miejscowe a ogólne – dlaczego droga podania ma tak duże znaczenie?
Obawy przed stosowaniem sterydów wynikają zwykle z mylenia leków do stosowania ogólnego (tabletek, zastrzyków) z terapią miejscową. W alergologii dąży się do podawania leku dokładnie tam, gdzie toczy się proces zapalny:
- w drogach oddechowych: sterydy wziewne trafiają prosto do oskrzeli. Pozwala to na zastosowanie minimalnych dawek, które jedynie w śladowych ilościach przedostają się do krwiobiegu [4];
- w nosie: nowoczesne aerozole (np. furoinian mometazonu) mają biodostępność systemową poniżej 1 proc. Oznacza to, że do reszty organizmu przenika znikoma ilość substancji [6,7];
- na skórze: maści i kremy działają bezpośrednio na ogniska zapalne w atopowym zapaleniu skóry (AZS). Ich siłę (od bardzo słabych po bardzo silne) dobiera się precyzyjnie do stopnia nasilenia zmian oraz grubości skóry w danym miejscu [8].
Terapia ogólnoustrojowa jest zarezerwowana dla najtrudniejszych przypadków. Zastrzyki (dożylne lub domięśniowe) stosuje się w stanach nagłych, takich jak wstrząs anafilaktyczny czy obrzęk krtani.
Tabletki podaje się natomiast osobom z ciężką pokrzywką lub zaostrzeniem astmy [9,10]. Ich długotrwałe stosowanie może wiązać się z ryzykiem działań niepożądanych, do których należą m.in.:
- przyrost masy ciała,
- nadciśnienie tętnicze,
- cukrzyca posteroidowa,
- osteoporoza,
- zaćma [11].
W praktyce jednak sterydy doustne stosuje się w krótkich seriach (do 7 dni). Taki sposób podania jest zwykle dobrze tolerowany i rzadko powoduje trwałe powikłania [12]. Zawsze jednak musi odbywać się pod ścisłym nadzorem lekarza.
Sterydofobia pod lupą: co jest faktem, a co mitem?
Wokół sterydów narosło wiele nieporozumień, które często wynikają z doświadczeń z lekami starszej generacji.
Czy sterydy wziewne hamują wzrost u dzieci?
Badania potwierdzają, że w pierwszym roku terapii tempo wzrostu może nieznacznie spaść (o ok. 1 cm). Finalnie jednak dzieci leczone sterydami w dorosłości osiągają wzrost zgodny z ich potencjałem genetycznym. Ważne jednak jest stosowanie sterydów w najniższych skutecznych dawkach [13,14].
Czy sterydy powodują nieodwracalne zniszczenie odporności?
Leki stosowane miejscowo nie upośledzają ogólnej odporności organizmu do walki z wirusami czy bakteriami. Wręcz przeciwnie – opanowanie alergii sprawia, że drogi oddechowe są zdrowsze, a do infekcji dochodzi rzadziej [15]. Należy jednak dbać o higienę jamy ustnej po inhalacji, aby uniknąć miejscowych skutków ubocznych, takich jak pleśniawki.
Czy skóra po sterydach staje się cienka?
Takie powikłanie (atrofia) zdarza się przy niewłaściwym, wielotygodniowym stosowaniu bardzo silnych preparatów. Terapia przerywana, prowadzona pod kontrolą, ogranicza to ryzyko [8]. Należy jednak pamiętać, że nawet przy nowoczesnych preparatach zbyt długie stosowanie w miejscach o cienkiej skórze (np. na twarzy czy w zgięciach stawowych) wymaga szczególnej ostrożności.
Czy sterydy uzależniają?
Organizm nie uzależnia się od sterydów – ich stosowanie nie prowadzi do nałogu. Jeśli objawy wracają po odstawieniu leku, oznacza to jedynie, że proces zapalny nadal trwa, a leczenie było niezbędne do jego kontroli [12].
Czy po sterydach się tyje?
Gwałtowny przyrost masy ciała to efekt, który dotyczy długotrwałego przyjmowania wysokich dawek sterydów w tabletkach czy zastrzykach [1]. Nowoczesne leki miejscowe (wziewne, donosowe, maści) działają punktowo i w znacznie mniejszym stopniu wpływają na metabolizm.
Najnowsze badania sugerują jednak, że ich wieloletnie stosowanie może wiązać się z niewielkim wzrostem wskaźnika BMI, szczególnie u kobiet (średni przyrost masy ciała wynosił 40 g rocznie) [16]. Efekt ten jest znikomy w porównaniu z lekami ogólnymi. Kluczem do bezpieczeństwa jest stosowanie najniższych skutecznych dawek oraz dbanie o zdrową dietę i aktywność fizyczną.
Czy po sterydach wypadają włosy?
Wypadanie włosów jest rzadkim skutkiem ubocznym długotrwałej terapii ogólnoustrojowej, natomiast nie dotyczy sterydów miejscowych stosowanych w alergologii. Co więcej, sterydy są stosowane w leczeniu chorób powodujących utratę włosów, takich jak łysienie plackowate czy ciężkie stany zapalne skóry głowy [17].
Lęk przed łysieniem wynika z mylenia sterydów leczniczych (glikokortykosteroidów) ze sterydami anabolicznymi stosowanymi w sporcie. One rzeczywiście mogą powodować łysienie typu męskiego poprzez wpływ na hormony płciowe [18].
Jak bezpiecznie korzystać z leczenia sterydami?
Działania niepożądane po sterydach miejscowych występują rzadziej niż po tych stosowanych ogólnoustrojowo. Mają również łagodniejszy przebieg. Jednak aby dodatkowo zmniejszyć ryzyko ich wystąpienia, warto pamiętać o kilku zasadach.
- Po inhalacji przepłucz usta wodą lub umyj zęby. Usuwa to resztki leku z gardła, co zapobiega chrypce i infekcjom grzybiczym [12].
- Kieruj aerozol na zewnętrzną ścianę nosa. Chroni to przegrodę nosową przed podrażnieniem, które może objawiać się przesuszeniem i krwawieniami [19].
- Nakładaj cienką warstwę i stosuj tylko tyle leku, ile jest konieczne na obszarze zmienionym przez chorobę. Należy unikać nakładania maści sterydowych pod szczelne opatrunki czy pieluchy (tzw. okluzja), ponieważ zwiększa to wchłanianie leku do organizmu, a więc również nasila ryzyko działań niepożądanych [8].
