Po zdiagnozowaniu alergicznego nieżytu nosa lub astmy oskrzelowej alergicznej u pacjenta kolejnym krokiem jest zaplanowanie odpowiedniego leczenia. Standardowo wykorzystuje się leki doustne antyhistaminowe oraz donosowo glikokortykosteroidy, antyhistaminiki lub ich kombinacje. W astmie zastosowanie znajdują m.in. leki inhalacyjne. Dodatkowo możemy rozpocząć immunoterapię alergenową, zwłaszcza gdy katar alergiczny jest uciążliwy, słabo poddający się leczeniu lub pacjent zgłasza działania uboczne wcześniej wymienionych leków [3,4].

Czy odczulanie jest dla każdego?
Immunoterapia alergenowa, czyli odczulanie, zwykle trwa minimum 3 lata, ale może być kontynuowana dłużej, np. 5 lat – w zależności od sytuacji klinicznej danego pacjenta i dostępnych danych naukowych [1,2,6].
Jest to jedyna obecnie dostępna metoda przyczynowego leczenia alergii. Daje szansę na trwałe czy długotrwałe uwolnienie się od objawów lub co najmniej zmniejszenie ich intensywności i ilości zużywanych leków [1].
W momencie kwalifikacji do odczulania możemy częściowo przewidzieć, w jakim stopniu pomoże ono pacjentowi [4]. Zależy to od wielu czynników:
- profilu uczuleniowego pacjenta (na jakie alergeny jest uczulony, czy są to alergeny sezonowe pyłków roślin, czy całoroczne, np. roztoczy, zwierzęce? Istotne znaczenie ma też, czy pacjent uczulony jest na jeden rodzaj alergenu, czy na wiele różnych),
- czasu trwania objawów choroby alergicznej (objawy występują od kilku lat czy od kilku miesięcy bądź tygodni?),
- rodzaju choroby alergicznej (czy jest to alergiczny nieżyt nosa, astma, atopowe zapalenie skóry, alergia pokarmowa, czy uczulenie na jad owadów błonkoskrzydłych, np. osy, pszczoły?),
- wieku pacjenta,
- obciążeń innymi chorobami [9].

Stan zdrowia powinien być dobry, bez innych poważnych czy niestabilnych chorób przewlekłych, bez ogólnych przeciwwskazań do immunoterapii [2,4].
Po rozpoczęciu odczulania pacjenci odczuwają polepszenie samopoczucia najczęściej już w pierwszym sezonie pylenia roślin w przypadku alergii sezonowych [8,10]. Poprawa utrzymuje się lub nawet wykazuje tendencję wzrostową w kolejnych latach; zależy również od tego, jak intensywny był dany sezon pylenia.
Jeśli odczulamy pacjenta z alergią całoroczną, efekt obserwujemy po kilku miesiącach, choć czasem trzeba poczekać dłużej. Spektrum poprawy jest szerokie: od zmniejszenia intensywności objawów alergii i redukcji ilości stosowanych leków przeciwalergicznych do zupełnego ustąpienia dolegliwości związanych z alergią – to eliminuje konieczność stosowania dodatkowych leków [2,10].
Odczulanie nie działa? Możliwe przyczyny
Jeśli po 1–2 sezonach odczulania nie ma zadowalających rezultatów, jest to powód do niepokoju. Brak efektu terapii zniechęca pacjentów i prowadzi do jej przerwania. Jak temu zaradzić? Nie należy się poddawać. Trzeba sprawdzić, czy odczulanie jest przeprowadzane prawidłowo, zweryfikować rozpoznanie, rozszerzyć diagnostykę [1].
Compliance
Zacznijmy od upewnienia się, czy immunoterapia przeprowadzana jest prawidłowo. Wiele zależy od tzw. dobrego compliance, czyli przestrzegania zaleceń i współpracy pacjenta.
W metodzie podskórnej ważna jest regularność zgłaszania się do poradni alergologicznej na zastrzyki. Należy to robić w określonych odstępach czasu: początkowo co tydzień, potem zwykle co 4–6 tygodni [4].
Pacjenci leczeni metodą podjęzykową po przeszkoleniu powinni samodzielnie przyjmować krople lub tabletki codziennie rano [8]. Nie można bez istotnego powodu omijać dawek.
Aby zachować ciągłość terapii, trzeba być cierpliwym i systematycznym. Immunoterapia jest procesem trwającym kilka lat – tyle czasu potrzeba, by układ odpornościowy pacjenta „nauczył się”, jak trwale tolerować alergen. Trzeba stosować szczepionki w odpowiednich dawkach i schematach, bo takie zostały udowodnione w badaniach klinicznych jako bezpieczne i skuteczne [7,8].
Przechowywanie szczepionki
Należy też pamiętać o prawidłowym przechowywaniu preparatów do odczulania – zgodnie z zaleceniami producenta – ponieważ wpływa to na skuteczność, stabilność chemiczną i bezpieczeństwo leczenia.
Fiolki z zawiesinami do wstrzykiwań bezwzględnie trzymamy w lodówce w oryginalnych, podpisanych opakowaniach, najlepiej w poradni alergologicznej z monitorowaniem temperatury. Bezpieczny zakres temperatur to 2–8 st. C. Taką samą temperaturę należy zachować przy transporcie.

Preparaty do odczulania podjęzykowego pacjenci przechowują w domu, tabletki zwykle w temperaturze pokojowej w suchym, ciemnym miejscu, a krople zwykle w lodówce (nie na drzwiach, tylko wewnątrz lodówki, gdzie temperatura jest stabilna). Niektóre preparaty można przechować do miesiąca po otwarciu w temperaturze do 25 st. C.
Należy sprawdzić, jaka temperatura jest w naszej lodówce i dostosować ją do zaleceń. Nie powinno się wyciągać tabletek-liofilozatów z oryginalnych opakowań. Taki preparat jest często higroskopijny – chłonie wilgoć. Trzeba go zużyć od razu, otwarty nie będzie nadawał się już do zastosowania, straci swe właściwości.
Jeśli planujemy dłuższy wyjazd, sprawdźmy wcześniej, czy na miejscu jest lodówka, zaplanujmy bezpieczny transport [11,12,13].
Stosowanie innych leków
Alergologa, który prowadzi immunoterapię, należy poinformować o rozpoczęciu stosowania nowych leków, np. z powodu rozpoznania innej choroby. Niektóre choroby, zwłaszcza o podłożu autoimmunologicznym, a także niektóre leki, zwłaszcza immunosupresyjne (np. glikokortykosteroidy podawane ogólnie – doustnie, dożylnie, domięśniowo) znacznie osłabiają efekt immunoterapii lub wręcz wykluczają jej kontynuację [7,9].
Współistnienie chorób
Alergolog monitoruje efekty leczenia. Jeśli nie są zadowalające, może zainicjować działania mające na celu nie tylko ocenę poprawności leczenia, ale też zrewidowanie rozpoznania.
U pacjenta, który ma objawy przewlekłego nieżytu nosa i w badaniach wykazane uczulenie na dany alergen, główną rolę w wyzwalaniu objawów może grać inny czynnik. Dzieje się tak, gdy współistnieją u niego alergiczny i niealergiczny nieżyt nosa (np. zawodowy, polekowy) oraz gdy rozpoznanie alergicznego nieżytu nosa czy astmy oskrzelowej alergicznej zostało postawione błędnie, a za objawami – podobnymi jak w alergii – kryje się zupełnie inna choroba. Wówczas należy przeprowadzić diagnostykę różnicową oraz wykonać dodatkowe badania, np. próbę prowokacyjną z podejrzanym alergenem, jeśli jest dostępna [1].
Alergie poliwalentne i nowe uczulenia
Pacjentowi z alergią na wiele alergenów z różnych grup (uczulenie poliwalentne) nie możemy zaproponować odczulania na nie wszystkie. U niektórych osób możliwe jest równoczesne odczulanie na 2–3 alergeny, np. na pyłki traw lub brzozy i roztocze kurzu domowego [5,8]. Mimo staranności kwalifikacji do immunoterapii przy polialergii istnieje ryzyko, że nie dokonaliśmy najlepszego wyboru alergenów do odczulania.
Prawdopodobna jest także sytuacja, kiedy pacjent w trakcie immunoterapii uczula się na nowe alergeny, które nasilają objawy alergicznego nieżytu nosa czy zaostrzają przebieg astmy.

Jak lepiej dobrać immunoterapię? Diagnostyka komponentowa
Dlaczego u danego pacjenta, mimo prawidłowego rozpoznania alergii, odczulanie nie działa? Odpowiedź na to pytanie często daje diagnostyka komponentowa. To nowoczesna metoda badania krwi, pozwalająca wykryć przeciwciała IgE przeciw konkretnym molekułom (komponentom) wchodzącym w skład alergenu. Dzięki niej możemy odróżnić prawdziwe uczulenie od reakcji krzyżowych i precyzyjniej dobrać lub zmodyfikować skład szczepionki [5].
Obecnie stosowane preparaty do immunoterapii alergenowej mają już znane składy molekularne. Choć są to wyciągi z naturalnych źródeł alergenowych, to w toku zaawansowanych badań biochemicznych było możliwe zidentyfikowanie konkretnych molekuł alergenowych i ich wystandaryzowanie pod względem zawartości tzw. alergenów głównych.
Są to takie alergeny z danego źródła (np. traw, roztoczy), które wywołują objawy u ponad 50% uczulonych na nie pacjentów [3]. Najistotniejsze z nich to:
Jeśli pacjent uczulony jest na alergen główny z danego źródła alergenowego i ma objawy alergii po kontakcie z tym alergenem, a w danej szczepionce jest obecna taka molekuła, to odczulanie powinno zakończyć się sukcesem. Jeśli natomiast w danym preparacie nie ma tych cząsteczek alergenów, na które tak naprawdę jest uczulony pacjent, to efektu leczenia najpewniej nie będzie [1].
Co zrobić, gdy odczulanie nie przynosi spodziewanej poprawy?
Nie zniechęcaj się, przemyśl, czy stosujesz się do zaleceń i czy preparat jest prawidłowo przechowywany. A może zauważyłeś, że do „starych” uczuleń doszły nowe albo pojawiły się kolejne objawy? Porozmawiaj ze swoim alergologiem. Może trzeba: zweryfikować rozpoznanie, wykonać dodatkowe badania i zmodyfikować terapię, zmienić preparat (podjęzykowy/podskórny), jego skład, zastosować odczulanie jednocześnie dwoma preparatami lub – niestety – ostatecznie zrezygnować z kontynuacji terapii z uwagi na brak przesłanek uzasadniających jego kontynuację.






