Jak dbać o skórę atopową? Zasady pielęgnacji i błędy

Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest częstą przewlekłą dermatozą zapalną [1]. W Europie i USA występuje u 20% dzieci oraz 7–14% dorosłych [2].

Choroba charakteryzuje się okresami zaostrzeń i remisji [1]. Rozwija się w przebiegu interakcji między czynnikami genetycznymi, środowiskowymi (smog, dym papierosowy), zaburzeniami układu odpornościowego, mikrobioty oraz nieprawidłową budową naskórka [1,3,4].

Za zdolność wiązania wody w warstwie rogowej naskórka odpowiedzialne są produkty rozpadu białka o nazwie filagryna, takie jak:

• kwas pirolidonokarboksylowy,
• kwas urokanowy,
• wolne aminokwasy wchodzące w skład naturalnego czynnika nawilżającego (NMF, ang. natural moisturizing factor) [5].

Mutacje filagryny są głównym czynnikiem zwiększonego ryzyka rozwoju AZS [6]. Swędzącym, rumieniowym zmianom na podłożu suchej skóry mogą towarzyszyć nadkażenia bakteryjne, wirusowe i grzybicze.

Lokalizacja zmian skórnych jest zależna od wieku. Najczęściej zajmują one okolice zgięć łokciowych, podkolanowych, twarzy i dekoltu. AZS współistnieje z alergicznym nieżytem nosa w 34%, z astmą w nawet 35%, a z alergią pokarmową w 15% przypadków [4].

Poprawę stanu skóry atopowej uzyskuje się dzięki profilaktyce, pielęgnacji oraz leczeniu [7].

1. Pielęgnację skóry atopowej warto omówić z lekarzem przynajmniej raz w roku, a w celach edukacyjnych sięgać po jak najrzetelniejsze źródła informacji. Dermatolog doradzi wybór kosmetyków, zademonstruje ich aplikację oraz stosowanie względem leków miejscowych [4]. Wiedza na temat pielęgnacji nie powinna być oparta na obiegowych przekonaniach, tradycyjnych przekazach czy reklamach [7].
2. Zaleca się pielęgnację preparatami emolientowymi, tzn. środkami do mycia oraz aplikacji na skórę, które zawierają składniki nawilżające i zmniejszające przeznaskórkową utratę wody – TEWL (ang. transepidermal water loss) [8].

3. Pierwszym krokiem w pielęgnacji skóry jest jej delikatne oczyszczanie poprzez odpowiednio przygotowaną kąpiel lub prysznic. Jednak bogata gama preparatów może wprowadzić konsumenta w błąd. Przykładowo pojęcie „żelu” odpowiada raczej formie preparatu niż wodnemu roztworowi oczyszczającemu [7]. Preparaty myjące takie jak mydła czy silne detergenty mogą powodować zaburzenia bariery lipidowej [9]. Dlatego oczyszczanie powinno być łagodne, mechaniczne: do 5 min kontaktu z wodą o temp. 27–30°C [4].

4. Dopuszczalne jest używanie substancji aseptycznych w środkach myjących o pH ok. 5,5–6 [6]. Wyjątkiem jest stosowanie preparatu podchlorynu sodu, który – mimo iż nieznacznie podwyższa pH wody – nie wpływa niekorzystnie na barierę skórną, nawilżenie czy pH skóry [10]. Podchloryn sodu hamuje rozwój bakterii Staphylococcus aureus, jednego z głównych czynników zaostrzających AZS. Kąpiele w podchlorynie sodu zalecane są dwa razy w tygodniu po 10 min. Poprawiają stan skóry i działają przeciwświądowo [4,10]. Niezalecane jest używanie do mycia ciała mydła, kosmetyków barwionych ani pachnących czy olejów jadalnych [1,8].

5. Należy zachować ostrożność w wyborze mokrych chusteczek. Mogą one zawierać składniki potencjalnie drażniące i alergizujące – np. linalol, kokamidopropylbetainę, konserwanty: metyloizotiazolinon, metylochloroizotizolinon – oraz uwalniające formaldehyd [11].

6. Warto zwrócić uwagę na aplikację odpowiednich kosmetyków na obszary mające skłonność do suchości czy nadmiaru wilgoci. Zbyt intensywne nawilżanie wpływa niekorzystnie na warstwę rogową, barierę lipidową, podwyższa pH skóry oraz zwiększa podatność na podrażnienia i alergie [9]. Na twarz zalecane są lżejsze formuły [8]. Aktywny stan zapalny skóry może powodować nietolerancję emolientów, objawiającą się pieczeniem i szczypaniem. Wówczas trzeba wyciszyć zapalenie lekami, np. miejscowymi preparatami glikokortykosteroidowymi [4].

7. Szczególną uwagę należy zwrócić na niedojrzałą skórę dzieci. Cieńsza warstwa rogowa naskórka, niewykszatłcona bariera skórna oraz wyższy stosunek powierzchni do masy ciała wiążą się ze zwiększoną absorbcją substancji potencjalnie szkodliwych w kosmetykach [12].

8. Obecnie na polskim rynku jest ogromny wybór specjalistycznych środków pielęgnacyjnych z oznaczeniami: „skóra atopowa”, „atopowe zapalenie skóry” czy „wyprysk atopowy” [13]. Wiele z nich może zawierać substancje potencjalnie drażniące lub alergizujące, jak konserwanty czy emulgatory. Glikol propylenowy może podrażniać skórę, prowadzić do świądu. Mimo iż nie rekomenduje się go u dzieci poniżej 2. roku życia, można go znaleźć w preparatach pielęgnacyjnych do skóry atopowej. Zwiększone ryzyko alergicznego kontaktowego zapalenia skóry stwarzają także lanolina, phenoxyethanol oraz mirystynian izopropylu [12].

9. Kosmetyki mogą uczulać również ze względu na zawartość składników pokarmowych pochodzenia roślinnego, np. roślinnych olejów (migdałowego, z orzechów makadamia, sezamowego, sojowego), steroli, wosków (np. z jęczmienia czy hydrolizowanych protein sojowych).

Szacuje się, iż ponad 30% kosmetyków przeznaczonych do skóry atopowej może mieć takie substancje w składzie [13].

W preparatach pielęgnacyjnych występują również inne oleje:

• • ze słonecznika,
  • musztardowy,
  • migdałowy,

a także oliwa z oliwek czy olejki ajurwedyjskie [7]. W niektórych szerokościach geograficznych popularniejsze są masło shea oraz oleje:

• • arganowy,
  • z awokado,
  • z ogórecznika,
  • z wiesiołka,
  • kukui,
  • marula,
  • neem,
  • z pestek winogron,
  • z „orzeszka inków”,
  • szafranowy [14].

W literaturze opisano przypadek przezskórnej alergizacji na olej migdałowy u dziecka, co potwierdzono w testach płatkowych i obecnością specyficznych IgE w surowicy [15]. Stosowanie czystych olejów jadalnych, np. kokosowego lub oliwy z oliwek, zamiast emolientów może doprowadzać także do zwiększenia TEWL [8].

10. W składach występują również potencjalne alergeny pokarmowe pochodzenia zwierzęcego, jak np. ekstrakty z mleka [13]. Dlatego kosmetyki do skóry atopowej powinny być pozbawione białkowych alergenów i haptenów [4,8].

11. Bezpieczne emolienty hamujące przeznaskórkową utratę wody zawierają oleje mineralne, takie jak parafina czy wazelina, w połączeniu z humektantami wiążącymi wodę (gliceryną, mocznikiem, kwasem mlekowym) [5].

12. Mocznik jest składnikiem NMF, w stężeniu 2–10% nawilża skórę, bierze udział w odporności przeciwbakteryjnej, ułatwia przenikanie do skóry leków, redukuje TEWL. Jednak wyższe stężenia mocznika wywołują podrażnienia u atopików [16].

13. Od paru lat popularne są tzw. emolienty plus, zawierające aktywne składniki jak wolne od protein substancje roślinne czy lizaty bakteryjne. „Emolienty plus” są zazwyczaj droższe niż podstawowe emolienty, co ma znaczenie w terapii długoterminowej. Nie należy ich jednak stosować zamiennie w mniejszej ilości niż emolienty podstawowe [8].

14. Emolienty najlepiej stosować 2–3 razy dziennie (łącznie 250–500g/tydzień) [4] – nakładać do 3 min po kąpieli [1]. Należy wybierać produkty w sterylnych opakowaniach, np. z pompką, a po otwarciu przechowywać je w lodówce.

15. Miejscowe leki nie powinny być dzielone z innymi osobami z uwagi na ryzyko zanieczyszczenia drobnoustrojami [4]. W okresie letnim korzystniejsze są preparaty hydrofilowe, a zimą – hydrofobowe [8].