W skrócie
- Alergia wziewna na pyłek bylicy może wiązać się z reakcjami krzyżowymi, np. po zjedzeniu selera czy przypraw (np. kminku, kolendry, anyżu).
- Jakie są objawy? Od łagodnego pieczenia jamy ustnej po niebezpieczną anafilaksję.
- Dlaczego tak się dzieje? Odpowiadają za to konkretne białka – te odporne na gotowanie (np. nsLTP, defensyny) wywołują najcięższe reakcje. Niektórzy tolerują białka termolabilne (np. PR-10) po poddaniu ich obróbce cieplnej.
- Co robić? Kluczem do rozpoznania problemu jest precyzyjna diagnostyka. U niektórych sprawdza się odczulanie na bylicę. W przypadku ryzyka ciężkiej reakcji ważne jest noszenie ze sobą adrenaliny.
Co łączy pyłki z przyprawami?
Zespół bylica–seler–przyprawy (ang. mugwort–celery–spice syndrome, MCSS) jest jedną z postaci zespołu pyłkowo-pokarmowego.
W tym przypadku pierwotne uczulenie drogą wziewną na pyłek bylicy prowadzi do wtórnych reakcji alergicznych po spożyciu niektórych warzyw i przypraw, przede wszystkim selera oraz roślin z rodziny Apiaceae. Zjawisko to najczęściej dotyczy pacjentów uczulonych na pyłek Artemisia vulgaris, jednego z głównych alergenów chwastów w Europie Środkowej [1,2].
Reaktywność krzyżowa w MCSS wynika z podobieństwa strukturalnego między alergenami pyłku bylicy a białkami obecnymi w selerze (Apium graveolens) i przyprawach, takich jak:
- kolendra,
- kminek,
- koper,
- anyż.
W procesie tym uczestniczą różne rodziny białek roślinnych, m.in. profiliny, białka PR-10, nieswoiste białka transportujące lipidy (nsLTP) oraz defensyny [2–4]. Wiele z tych alergenów zostało zidentyfikowanych i opisanych w bazie WHO/IUIS Allergen Nomenclature [5].
W klasycznym PFAS, np. w zespole brzoza–owoce, dominują alergeny termolabilne z rodziny PR-10. Objawy mają wtedy zwykle charakter miejscowy i ograniczają się do jamy ustnej (OAS). W MCSS istotną rolę odgrywają jednak również alergeny stabilne, takie jak nsLTP i defensyny, które mogą prowadzić do reakcji ogólnoustrojowych, w tym anafilaksji [3,6,7].
Znaczenie kliniczne tego zespołu zwiększa fakt, że seler należy w Unii Europejskiej do alergenów wymagających obowiązkowego oznakowania w żywności [8].
Jest on szeroko stosowany w kuchni oraz w wielu produktach przetworzonych (np. bulionach, mieszankach przypraw czy daniach gotowych). Rozwój diagnostyki komponentowej (ang. component-resolved diagnostics, CRD) umożliwia dziś dokładniejszą ocenę profilu uczulenia i identyfikację pacjentów obarczonych większym ryzykiem ciężkich reakcji [2,5].
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie aktualnej wiedzy na temat mechanizmów
molekularnych zespołu bylica–seler–przyprawy, jego objawów klinicznych oraz możliwości diagnostycznych i terapeutycznych.
Częstość występowania
Uczulenie na pyłek bylicy (Artemisia vulgaris) należy do najczęstszych alergii na chwasty w Europie, szczególnie w jej części środkowej i wschodniej. Szacuje się, że dotyczy ono około 10–20% populacji ogólnej, a wśród osób z sezonowym alergicznym nieżytem nosa może przekraczać 30% [9,10]. Okres pylenia przypada zwykle na późne lato i wczesną jesień.
U części pacjentów uczulonych na bylicę pojawiają się także objawy po spożyciu selera lub przypraw z rodziny Apiaceae. W badaniach klinicznych reakcje pokarmowe obserwowano u około 20–40% takich osób [7,12].
Alergia na seler należy do częstszych alergii pokarmowych u dorosłych w Europie.
W badaniach populacyjnych deklarowana nadwrażliwość wynosi około 2–6%, natomiast potwierdzona alergia IgE-zależna jest rzadsza i dotyczy mniej niż 1% populacji [12]. Ciężkie reakcje ogólnoustrojowe są stosunkowo rzadkie, ale mogą występować i stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia [11,14].
Alergeny pyłku bylicy
Pyłek Artemisia vulgaris zawiera kilka dobrze scharakteryzowanych alergenów molekularnych [5].
- Art v 1 – główny alergen bylicy i marker pierwotnego uczulenia na ten pyłek. Należy do rodziny białek defensynopodobnych i jest związany z reakcjami krzyżowymi na seler [13,14,16].
- Art v 2 – białko o aktywności podobnej do patatyny, o mniejszym znaczeniu klinicznym [2].
- Art v 3 – należy do rodziny nieswoistych białek transportujących lipidy (nsLTP). Jest stabilne na działanie temperatury i enzymów trawiennych, dlatego może wiązać się z cięższymi reakcjami ogólnoustrojowymi [3,15].
- Art v 4 – profilina, czyli panalergen roślinny o szerokiej reaktywności krzyżowej. Najczęściej powoduje łagodne objawy zespołu alergii jamy ustnej [4].
Alergeny selera
Seler (Apium graveolens) jest jednym z ważniejszych alergenów pokarmowych w Europie [8].
- Api g 1 – białko z rodziny PR-10, homolog głównego alergenu brzozy (Bet v 1). Zwykle powoduje łagodne objawy w obrębie jamy ustnej [7].
- Api g 2 i Api g 6 – należą do rodziny nsLTP i są odporne na działanie temperatury oraz trawienie, dlatego mogą wywoływać reakcje ogólnoustrojowe [3,15].
- Api g 4 – profilina selera, odpowiedzialna głównie za łagodne objawy OAS [4].
- Api g 5 – glikoproteina o wysokiej masie cząsteczkowej, historycznie uznawana za jeden z głównych alergenów selera [12].
- Api g 7 – defensyna selera. Wykazuje silną korelację z przeciwciałami IgE przeciw Art v 1 i jest uznawana za ważny marker cięższych reakcji alergicznych u pacjentów uczulonych na bylicę [14,16].
Znaczenie profilu molekularnego
Rodzaj uczulenia na poszczególne białka alergenowe może wpływać na przebieg choroby. Alergeny z rodzin PR-10 i profilin są zwykle wrażliwe na temperaturę i szybko ulegają degradacji w przewodzie pokarmowym. Najczęściej powodują one łagodne objawy w jamie ustnej po spożyciu surowych produktów [2,6].
Natomiast alergeny stabilne, takie jak nsLTP i defensyny, zachowują swoją strukturę
także po obróbce cieplnej. Z tego powodu mogą wywoływać reakcje ogólnoustrojowe, w tym anafilaksję [3,14–16].
Diagnostyka komponentowa (CRD) umożliwia identyfikację swoistych przeciwciał IgE przeciw konkretnym alergenom, takim jak Art v 1, Art v 3, Api g 1 czy Api g 7. Pozwala to lepiej ocenić ryzyko reakcji alergicznych i dobrać odpowiednie zalecenia dietetyczne [2,10].
Objawy – od pokrzywki do anafilaksji
Najczęstszą manifestacją zespołu bylica–seler–przyprawy jest zespół alergii jamy ustnej (OAS), obejmujący świąd i obrzęk warg, języka oraz podniebienia po spożyciu surowego selera lub przypraw [17].
U części pacjentów mogą pojawić się także:
- pokrzywka lub obrzęk naczynioruchowy,
- objawy ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, bóle brzucha) [7].
W przypadku uczulenia na stabilne alergeny (nsLTP lub defensyny) mogą wystąpić reakcje ogólnoustrojowe, w tym anafilaksja [3,11,14–16]. Ryzyko ciężkiego przebiegu zwiększają czynniki takie jak wysiłek fizyczny, alkohol czy niesteroidowe leki przeciwzapalne [1].
Diagnostyka
Diagnostyka opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie klinicznym dotyczącym
objawów po spożyciu określonych produktów oraz sezonowości alergii wziewnej [2].
W praktyce stosuje się:
- testy skórne punktowe (SPT) z alergenami pyłku bylicy i selera,
- testy prick-by-prick ze świeżymi produktami,
- oznaczenia swoistych IgE we krwi [7].
Coraz większą rolę odgrywa diagnostyka molekularna (CRD), która pozwala określić profil uczulenia na poszczególne komponenty alergenowe [2,10]. W niektórych przypadkach wykonuje się również doustną próbę prowokacyjną w warunkach kontrolowanych [1].
Leczenie i postępowanie
Podstawą postępowania jest unikanie pokarmów wywołujących objawy. Zakres eliminacji powinien być dostosowany do profilu uczulenia i nasilenia reakcji [1,2]. U części pacjentów uczulonych na alergeny termolabilne możliwa jest tolerancja produktów poddanych obróbce cieplnej. W leczeniu objawowym stosuje się leki przeciwhistaminowe. Pacjenci z przebytą reakcją ogólnoustrojową powinni być wyposażeni w adrenalinę w autostrzykawce oraz przeszkoleni w zakresie postępowania w anafilaksji [1]. U wybranych pacjentów sprawdza się immunoterapia swoista pyłkiem bylicy, która może zmniejszyć objawy alergii wziewnej [2].
Co warto wiedzieć?
Zespół bylica–seler–przyprawy jest istotną postacią zespołu pyłkowo-pokarmowego wynikającą z reaktywności krzyżowej pomiędzy alergenami pyłku bylicy a białkami obecnymi w selerze i przyprawach z rodziny Apiaceae. Objawy mogą mieć charakter od łagodnego zespołu alergii jamy ustnej do ciężkich reakcji ogólnoustrojowych.
Znaczenie kliniczne zespołu zależy w dużym stopniu od profilu uczulenia na konkretne alergeny molekularne, takie jak Art v 1, Art v 3, Api g 1 czy Api g 7. Zastosowanie diagnostyki komponentowej pozwala na dokładniejszą ocenę ryzyka reakcji alergicznych oraz bardziej indywidualne podejście do leczenia i zaleceń dietetycznych.
