Co to jest alergen
Współcześnie alergię definiuje się jako chorobę ogólnoustrojową, rozwijającą się z powodu nadwrażliwości układu odpornościowego na jakiś bodziec (więcej o alergii). Warto się więc zastanowić, czym jest ten „bodziec” i w jaki sposób wpływa na organizm.
Alergeny to niewielkie, przede wszystkim białkowe cząsteczki [1], które wywołują ogólną lub miejscową reakcję alergiczną. Zostają one rozpoznane przez układ immunologiczny jako potencjalnie niebezpieczne i wywołują odpowiedź w celu ich wyeliminowania. Taka reakcja organizmu może prowadzić do uszkodzenia tkanek i być początkiem reakcji uczuleniowej (alergicznej). Wiąże się ona przede wszystkim z produkowaniem przez komórki układu odpornościowego przeciwciał IgE[2].
Problem jednak w tym, że alergenem może być niemal każda substancja w środowisku człowieka. Jej prawidłowe zidentyfikowanie stanowi najczęściej największe wyzwanie dla lekarza. Natomiast potwierdzenie alergii i wskazanie uczulających alergenów mają kluczowe znaczenie w dalszym prawidłowym postępowaniu [3]. Żeby ustalić uczulające cząsteczki, lekarz najczęściej zleca wykonanie odpowiednich testów (więcej o diagnostyce alergii).
Substancje uczulające można dzielić przynajmniej na kilka typów. Natomiast ze względu na ich sposób kontaktu organizmem wyróżnia się alergeny wziewne, pokarmowe i kontaktowe[4].
Alergeny wziewne
Mogą się znajdować, na przykład w roztoczach kurzu domowego, pyłkach roślin, czy zarodnikach grzybów. Popularne w tej grupie są również alergeny pochodzenia zwierzęcego.
Alergeny pyłkowe mogą być zlokalizowane w różnych częściach pyłku traw, kwiatów czy drzew. W chwili, gdy pyłki dostaną się na powierzchnię nosa lub gardła, mogą przenieść alergeny. Tym samym umożliwiają im wniknięcie w błonę śluzową i spowodowanie reakcji organizmu.
Najważniejszymi źródłami alergenów pleśniowych są grzyby z rodzajów Altenaria i Cladosporium. Ich najwyższe stężenie w powietrzu występuje między czerwcem a sierpniem. W dalszej kolejności źródłami alergenów pleśniowych są grzyby z rodzajów Penicillium i Aspergillus. Powstają przede wszystkim w zamkniętych pomieszczeniach ze słabą wentylacją i większą wilgotnością. Utrzymują się w powietrzu przez cały rok, w zbliżonym stężeniu[5].
Zwierzęta domowe i hodowlane stanowią częstą przyczynę objawów alergii wziewnej. Do silnie alergizujących zwierząt należą: koty, psy, konie, myszy, szczury, chomiki, króliki, a także owce, świnie czy krowy. Podstawowym źródłem alergenów psa i kota jest sierść oraz naskórek, natomiast w przypadku świnki morskiej, myszy czy szczura, źródłem uczulenia jest mocz tych zwierząt[6].
Roztocze kurzu domowego, czyli bardzo małe pajęczaki, które zamieszkują niemal całe mieszkania (meble, materace, pościel, dywany, zabawki z pluszu), a także nas samych. Ich podstawowy pokarm stanowi złuszczony ludzki naskórek (keratyna), tkaniny (celuloza) i strzępki grzybni (chityna). Głównymi alergenami roztoczy są ich enzymy trawienne, które są wydalane wraz z przetrawionym pożywieniem oraz części ciał roztoczy, które razem stanowią główne składowe kurzu[7].
Alergeny pokarmowe
Alergeny zawarte w żywności to naturalne substancje, występujące głównie w postaci białek roślinnych i zwierzęcych. Zostały znalezione we wszystkich grupach produktów spożywczych[8]. Do głównych wśród nich można zaliczyć: mleko krowie, białko jaja kurzego, soję, orzeszki ziemne, zboża zawierające gluten, mięso, owoce morza, ryby, ziarna sezamu.
Alergeny mogą znajdować się także w dodatkach do żywności (konserwantach, barwnikach czy wzmacniaczach smaku) [9].
Do najbardziej popularnych objawów alergicznych na pokarmy zalicza się reakcje skórne: suchość skóry, zaczerwienienie, rumień, pokrzywkę, a także dolegliwości pokarmowe: bóle brzucha, biegunkę, wymioty czy kolkę jelitową.
Alergeny kontaktowe
Mówiąc o alergenach kontaktowych mamy na myśli związki chemiczne, z których większość to hapteny[10]. Natomiast związki te, stają się pełnowartościowymi alergenami dopiero po związaniu się z białkami naskórka i w bezpośrednim kontakcie ze skórą powodują różnego rodzaju podrażnienia.
Pomimo, że znanych jest ok. 4000 substancji chemicznych wykazujących działanie alergizujące, to najczęściej w tej grupie alergenów uczulają metale, środki konserwujące, tworzywa sztuczne i substancje zapachowe.
Najbardziej popularnymi alergenami wśród metali są: nikiel, kobalt, chrom, złoto, pallad[11].
Konserwanty to substancje chemiczne dodawane do kosmetyków, chłodziw, środków czystości, materiałów budowlanych i innych w celu zahamowania rozwoju drobnoustrojów[12].
Tworzywa sztuczne, czyli niewystępujące naturalnie w przyrodzie polimery syntetyczne. Zawierają chemiczne dodatki, takie jak stabilizatory czy barwniki. Wśród nich najczęściej uczulają szeroko stosowane w przemyśle żywice, czy akrylany wykorzystywane choćby w gabinetach dentystycznych.
Substancje zapachowe wchodzą w skład kosmetyków, produktów chemii gospodarczej i artykułów spożywczych. Tylko w przemyśle perfumeryjnym używa się około 3000 tys. zapachów . Z kolei naturalne aromaty dodaje się do żywności, napojów, gum do żucia, słodyczy czy lodów.
Agnieszka Kalinowska
