Sekrety nasion. Sezam, mak, słonecznik – co uczula najczęściej?

Alergia na nasiona zdarzają się dość rzadko, ale liczba rozpoznawanych przypadków w ostatnich latach systematycznie rośnie. Taka alergia może występować zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. W wielu przypadkach współistnieje z innymi alergiami pokarmowymi, np. na orzechy czy rośliny strączkowe [1–4].

Dane epidemiologiczne wskazują, że alergia na sezam jest najlepiej poznanym przykładem w tej grupie – dotyczy od 0,1% do 0,9% populacji w zależności od regionu. Ze względu na rosnącą liczbę osób uczulonych na sezam oraz jego zdolność do wywoływania ciężkich reakcji, został on włączony do tzw. wielkiej dziewiątki najsilniejszych alergenów pokarmowych [4,5].

Warto jednak podkreślić, że zdarzają są także alergie na inne nasiona, takie jak gorczyca, mak czy słonecznik. Jednak częstość ich występowania jest mniejsza i trudniejsza do oszacowania z uwagi na ograniczoną liczbę badań epidemiologicznych [4,5].

Alergia na nasiona może wiązać się z różnymi reakcjami – od łagodnych do bardzo ciężkich. Do najczęstszych objawów należą m.in.:

• reakcje skórne, np. pokrzywka, zaczerwienienie, obrzęk warg, twarzy lub oczu,
• objawy pokarmowe, np. ból brzucha, nudności, wymioty, biegunka,
• objawy oddechowe, np. kaszel, świszczący oddech, duszność, uczucie ucisku w gardle,
• anafilaksja – nagła, ciężka reakcja ogólnoustrojowa, zagrażająca życiu, wymagająca natychmiastowej interwencji oraz podania adrenaliny [2,4,5,6].

Wśród nasion najsilniejsze działanie alergizujące wykazują sezam, gorczyca i słonecznik. Coraz częściej opisuje się również reakcje alergiczne po spożyciu nasion maku, lnu czy pestek dyni [1,2,4].

Sezam

Obecność sezamu w żywności bywa trudna do wychwycenia, ponieważ dodawany jest zarówno w postaci całych ziaren, jak i pasty (np. tahini), oleju czy mąki. Głównym alergenem sezamu jest białko Ses i 1 (2S albumina), które cechuje się wysoką stabilnością na działanie temperatury i enzymów trawiennych, co zwiększa ryzyko poważnych reakcji, w tym anafilaksji. Co więcej, mogą wystąpić reakcje krzyżowe pomiędzy sezamem a orzechami (np. laskowymi i włoskimi) oraz orzeszkami ziemnymi [1,2].

Gorczyca

Nasiona gorczycy są popularnym składnikiem musztard, przypraw, marynat czy konserw. Mogą pojawiać się także w mniej oczywistych produktach, jak sosy czy mieszanki przyprawowe. Głównymi alergenami gorczycy są białka 2S albuminy, które mogą powodować zarówno reakcje pokarmowe, jak i objawy skórne. W Europie alergia na gorczycę jest na tyle istotna, że jej obecność w produktach spożywczych wymaga obowiązkowego oznakowania [2,4].

Słonecznik

Nasiona słonecznika spotykane są w pieczywie, batonach, musli, oleju i pastach. U osób uczulonych główne znaczenie mają alergeny pokarmowe Hel a 1 (2S albumina) i Hel a 3. Mogą powodować zarówno dolegliwości jelitowe, jak i zmiany skórne. Opisywane są reakcje krzyżowe ze słonecznikiem u osób uczulonych na pyłki bylicy. To oznacza, że objawy mogą pojawić się nie tylko po spożyciu, ale też po kontakcie z pyłkiem tych roślin [1,2].

Mak

Znajduje się głównie w pieczywie i ciastach, ale także w nadzieniach czy deserach. Istnieje ryzyko reakcji krzyżowych między makiem a innymi produktami spożywczymi. Produkty, które mogą wywołać reakcję krzyżową to m.in. gryka, kiwi, ziarno żyta, nasiona sezamu, orzechy (szczególnie laskowe) [1,7].

Siemię lniane

Siemię lniane (len) znajdziemy często w pieczywie, ciastach, deserach, napojach roślinnych i produktach wegańskich jako substytut jaj. Badania serologiczne sugerują, że u osób uczulonych na siemię lniane mogą występować reakcje krzyżowe, np. z łubinem, orzeszkami ziemnymi, soją, rzepakiem, pyłkiem rzepaku i pszenicą [1,4,8].

Pestki dyni

Alergeny pestek dyni nie zostały jeszcze dobrze scharakteryzowane. Opisywane reakcje na pestki dyni mają charakter IgE-zależny i mogą pojawić się po ich spożyciu. Część osób z alergią na pestki toleruje miąższ dyni, natomiast u innych reakcje mogą wystąpić również po jego spożyciu. Opisywano także reakcje krzyżowe z produktami takimi jak brzoskwinia, jabłko, gruszka, ogórek czy melon [2].

Diagnostyka alergii rozpoczyna się od wywiadu lekarskiego, pozwalającego na wstępne ustalenie, które nasiona wywołały reakcję, w jakich okolicznościach pojawiły się objawy oraz jak długo się utrzymywały. Wywiad to punkt wyjścia do dalszej diagnostyki, uzupełnianej o różne badania, m.in.:

• testy skórne punktowe (SPT),
• oznaczanie swoistych przeciwciał IgE we krwi,
• doustne testy prowokacyjne – uznawane za złoty standard w diagnostyce alergii pokarmowych, wykonywane wyłącznie pod ścisłym nadzorem medycznym ze względu na ryzyko ciężkich reakcji [1,2,4,6].

Połączenie wywiadu lekarskiego i dodatkowych badań pozwala na:

• precyzyjne określenie, które nasiona wywołują reakcję,
• identyfikację produktów niosących ryzyko reakcji krzyżowych,
• ocenę prawdopodobieństwa wystąpienia ciężkich reakcji [1,4,6].

Unikanie spożycia nasion wymaga uważności i znajomości potencjalnych źródeł alergenów. Warto zwrócić uwagę na kilka praktycznych aspektów [1,4,5,6].

Czytanie etykiet produktów spożywczych

Producenci mają obowiązek oznaczać obecność najczęstszych alergenów, w tym sezamu i gorczycy. Istotne jest sprawdzanie zarówno listy składników, jak i ostrzeżeń, np. „może zawierać śladowe ilości….”.

Świadomość ukrytych źródeł nasion

Nasiona mogą występować w pieczywie, mieszankach przypraw, batonach, musztardzie, pastach (np. tahini), olejach, a także w gotowych sosach i daniach restauracyjnych. Warto zwrócić na nie uwagę przy wyborze produktów w sklepie i przygotowaniu posiłków.

Produkty typu „fit”

Nasiona takie jak siemię lniane, nasiona chia czy dyni coraz częściej dodawane są do jogurtów, granoli, batonów czy wypieków. Występują także w mieszankach orzechów lub mąk, co może stanowić źródło reakcji alergicznej.

Close up of entrepreneur woman hands holding cereal snack bar working on laptop at home office

Posiłki spożywane poza domem

Warto poinformować restaurację lub osobę przygotowującą posiłek o swojej alergii. Należy też upewnić się, że danie nie zawiera ukrytych źródeł nasion i nie było przygotowywane w tym samym naczyniu co produkty alergenne. To znacząco zmniejszy ryzyko reakcji.

Plan awaryjny

Osoby, u których wcześniej wystąpiła reakcja anafilaktyczna, powinny nosić ze sobą adrenalinę w autostrzykawce. Warto znać zasady jej użycia, a także poinstruować rodzinę i znajomych, którzy mogą pomóc w razie wystąpienia reakcji.

Konsultacje ze specjalistą

Alergolog i dietetyk ustalą alergeny wywołujące objawy, przygotują plan postępowania w razie przypadkowego spożycia oraz wesprą w skomponowaniu dobrze zbilansowanej diety eliminacyjnej.