Ryż w pierwszej trójce zbóż
W wielu krajach rozwijających się uprawa ryżu zapewnia bezpieczeństwo żywnościowe i jest głównym źródłem utrzymania. Do największych producentów należą Chiny i Indie, po nich zaś Indonezja, Wietnam, Bangladesz, Tajlandia [1]. Ryż, razem z pszenicą i kukurydzą, stanowią około 90% wszystkich roślin zbożowych produkowanych na całym świecie [1].
Każdy region ma własną odmianę tego zboża, która charakteryzuje się odrębnymi wartościami odżywczymi [1]. Ryż występuje w 25 gatunkach i aż 120 tys. odmian – o różnych kolorach, aromatach, grubościach ziarna [2]. Najpowszechniejszy z gatunków to Oryza sativa (ryż siewny). W Europie znamy przede wszystkim:
- ryż biały,
- ryż czarny,
- ryż brązowy,
- ryż basmati,
- ryż jaśminowy,
- ryż dziki,
- ryż złoty [1].
Biały jest bogaty w węglowodany, brązowy w błonnik, czarny w antocyjany, dziki w przeciwutleniacze, złoty w witaminę A [1]. Warto natomiast wiedzieć, ryż dostępny w polskich sklepach, raczej nie pochodzi z Azji. W przeważającej części jest to ryż z upraw europejskich (włoskich, hiszpańskich, francuskich) [2].
Alergia na ryż – nie tylko w Azji
Gdyby istniała lista najlepiej ocenianych produktów spożywczych, ryż z pewnością by na niej figurował. Jest kojarzony z dietą lekkostrawną, dlatego natychmiast sięgamy po niego przy problemach żołądkowych [9]. Często pojawia się również w diecie odchudzającej, ponieważ niektóre z jego odmian mają wyjątkowo mało kalorii [1]. Dużą popularnością cieszą się też produkty wytwarzane z ryżu. Kleik ryżowy jeszcze do niedawna był nieodłącznym elementem diety dla niemowląt. Jednak w tej chwili jego udział w diecie małych dzieci znacznie się zmniejszył ze względu na doniesienia związane z zanieczyszczeniem arsenem [13,14].
Zatem jedzenie ryżu nie zawsze i nie każdemu służy. W badaniach naukowych udowodniono, że ten rodzaj zboża może powodować czy też zaostrzać:
- alergię pokarmową IgE-zależną,
- zapalenie jelita cienkiego i okrężnicy wywołane białkami pokarmowymi (FPIES), które jest rodzajem alergii pokarmowej IgE-niezależnej (ryż, mleko krowie, soja i owies należą do pokarmów najczęściej wywołujących objawy FPIES) [6,10].
W Europie Zachodniej ryż jest uważany za słabo alergizujący (hipoalergiczny). Dlatego też bardzo długo zalecano go osobom z atopią (zwłaszcza o dużym nasileniu) [3]. Badania przeprowadzone w Japonii dowiodły jednak, że ryż (a wraz z nim inne rzadkie alergeny, np. czekolada, kawa) może nasilać zmiany występujące w przebiegu atopowego zapalenia skóry [3,5]. Ponadto okazało się, że uczulenie na ryż częściej występuje u chorych na astmę alergiczną niż u pozostałych osób z alergiami [3].
Przypadki potwierdzonej alergii na ryż są nieliczne – mimo tak dużego udziału tego zboża w diecie ludzi na całym świecie. Występują głównie w regionach, które słyną z uprawy ryżu, w krajach azjatyckich, ale i poza Azją, np. w Europie (północne Włochy) [6].
Ryż – alergeny, reakcje krzyżowe
Reakcje nadwrażliwości na ryż mogą być wynikiem odczynów krzyżowych z innymi zbożami. Ryzyko ich wystąpienia dotyczy przede wszystkim osób uczulonych na pszenicę (pszenica reaguje krzyżowo z żytem, ryżem, jęczmieniem, soją) [3].
Ponadto najistotniejszy klinicznie alergen ryżu – z grupy białek przenoszących lipidy (LTP) – wykazuje duże podobieństwo do białka Pru p 3, czyli głównego alergenu brzoskwini. Reakcje alergiczne na ryż mogą więc wystąpić u osób z alergią na brzoskwinie [6].
Objawy alergii na ryż
Najczęstszym objawem tego rodzaju alergii jest pokrzywka kontaktowa wywołana przez surowy ryż [7]. Objawy oddechowe (nieżyt nosa, napad astmy, duszność) mogą wystąpić po wdychaniu surowego pyłu ryżowego lub oparów gotowanego ryżu, jak również po jego spożyciu. Poza tym zjedzenie ryżu przez osobę z alergią może spowodować objawy żołądkowo-jelitowe (nudności, bóle brzucha, biegunkę) i reakcje uogólnione (dotyczące całego organizmu), np. anafilaksję, obrzęk naczynioruchowy. Przy alergii na ryż w rzadkich przypadkach dochodzi również do anafilaksji wywołanej wysiłkiem (FDEIA) [11].
Jak się diagnozować?
Podstawową metodą diagnozowania alergii na ryż, tak jak i każdej innej alergii pokarmowej, jest doustna próba prowokacyjna (przeprowadzana przez lekarza) [12]. Aby sprawdzić, czy występuje reakcja na alergeny zawarte w ryżu, przeprowadza się również testy skórne. Natomiast poziom przeciwciał sIgE można sprawdzić dzięki testom diagnostycznym z krwi, np. panelowym lub wieloparametrowym. Osobom, u których ryż powoduje objawy w kontakcie ze skórą, w celach diagnostycznych wykonuje się testy płatkowe (naskórkowe).
