Czym jest fotonadwrażliwość? Fototoksyczność a fotoalergia
Gdy substancja chemiczna zawarta w leku znajduje się w skórze i zostanie poddana działaniu promieniowania ultrafioletowego (głównie UVA), może dojść do tzw. reakcji fotonadwrażliwości.
Wyróżniamy dwa główne mechanizmy tego zjawiska:
- Reakcja fototoksyczna (częstsza)
Przypomina gwałtowne i bardzo silne oparzenie słoneczne. Związek chemiczny (lek) pochłania energię promieni słonecznych i uwalnia wolne rodniki, które bezpośrednio niszczą komórki skóry.
Objawy (rumień, obrzęk, pęcherze) pojawiają się bardzo szybko – często już po kilkunastu minutach od wyjścia na słońce [1,2].
- Reakcja fotoalergiczna (rzadsza)
Angażuje układ odpornościowy. Pod wpływem promieniowania UV cząsteczka leku łączy się z białkami skóry, tworząc tzw. fotoalergen. Układ immunologiczny (który wcześniej uległ uwrażliwieniu na tę substancję) rozpoznaje to połączenie jako zagrożenie i wywołuje odczyn alergiczny. Powstaje wówczas swędząca wysypka lub pokrzywka, które mogą rozprzestrzenić się również na zasłonięte partie ciała.
Objawy pojawiają się zazwyczaj po 24–48 godzinach od ekspozycji [1,2].
Lista substancji fotouczulających – na co uważać latem?
Skoro wiemy już, jak groźny w skutkach bywa mechanizm fotonadwrażliwości, warto zadać sobie pytanie, na jakie leki uważać. Lista substancji wchodzących w niebezpieczną interakcję z promieniami UV jest zaskakująco długa. Obejmuje zarówno medykamenty dostępne bez recepty, zioła, jak i leki stosowane przewlekle.
Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne (NLPZ)
Niesteroidowe leki przeciwzapalne należą do głównych sprawców reakcji fototoksycznych [3]. Ostrożność jest wskazana przy doustnym przyjmowaniu:
- ibuprofenu,
- naproksenu,
- diklofenaku,
- meloksykamu [3,4].
Największe ryzyko niesie jednak ketoprofen, zwłaszcza stosowany miejscowo w żelu lub maści. Smarowane nim miejsca należy chronić przed słońcem jeszcze 2 tygodnie po zakończeniu kuracji [5].
Antybiotyki i leki przeciwdrobnoustrojowe
Wiele popularnych leków stosowanych w infekcjach silnie uczula pod wpływem działania słońca. Zalicza się do nich:
- tetracykliny, zwłaszcza doksycyklinę (często stosowaną m.in. przy boreliozie czy trądziku) oraz limecyklinę [6],
- fluorochinolony, np. cyprofloksacynę, lewofloksacynę [7],
- niektóre leki przeciwgrzybicze, np. terbinafinę [8].
Leki kardiologiczne i moczopędne
Osoby leczące się na nadciśnienie lub choroby serca powinny zachować szczególną ostrożność, gdyż leki te przyjmuje się przewlekle. Zagrożenie stanowią przede wszystkim:
- diuretyki (leki moczopędne), np. hydrochlorotiazyd, indapamid, furosemid [9],
- leki przeciwarytmiczne, np. amiodaron (wywołuje charakterystyczne, szaroniebieskie przebarwienia skóry pod wpływem słońca) [10],
- leki obniżające ciśnienie, np. diltiazem, enalapril [2,11].
Zioła i suplementy diety
Błędne jest przekonanie, że preparaty pochodzenia naturalnego są wolne od działań niepożądanych. Wśród ziół bezwzględnym liderem fototoksyczności jest dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum). Zawarta w nim hiperycyna wchodzi w gwałtowną reakcję ze słońcem. Dlatego też podczas przyjmowania preparatów z dziurawcem (np. na trawienie czy uspokojenie), należy bezwzględnie unikać UV [12].
Leki hormonalne
Szczególną czujność powinny zachować kobiety stosujące preparaty hormonalne [13]. Estrogeny i progestageny pod wpływem promieniowania UV mogą powodować nadmierną aktywację melanocytów, co skutkuje powstawaniem uciążliwych plam pigmentacyjnych (ostudy) [13]. Do takich leków należą:
- dwuskładnikowa antykoncepcja doustna,
- hormonalna terapia zastępcza (HTZ).
Czy kremy do opalania chronią przed reakcjami fotonadwrażliwości?
Krem z filtrem jest niezbędny przed wyjściem na słońce. Jednak przy lekach fotouczulających nie daje gwarancji bezpieczeństwa. Dlaczego?
- Za słaba ochrona przed UVA.
Choć europejskie normy wymagają, aby kremy z filtrem chroniły nie tylko przed UVB, ale również przed UVA, w praktyce ochrona ta często okazuje się zbyt słaba. Wynika to głównie z błędów w aplikacji. Zwykle nakładamy zbyt cienką warstwę preparatu, zapominamy o ponownym smarowaniu w ciągu dnia lub pomijamy niektóre partie ciała. Tymczasem to właśnie głęboko wnikające promienie UVA (obecne także w pochmurne dni i przenikające przez szyby) są głównym sprawcą reakcji fototoksycznych i fotoalergicznych [2].
- Śladowa ilość światła wystarczy.
Przy fotoalergii układ odpornościowy potrafi zareagować już na niewielką ilość promieniowania, które przeniknie przez warstwę nawet wysokiego filtra [2].
- Fotouczulające właściwości samych filtrów UV.
W rzadkich przypadkach źródłem problemu może być sam kosmetyk ochronny. Dotyczy to szczególnie starszej generacji filtrów organicznych, jak np. benzofenonu-3. W takiej sytuacji rozwiązaniem jest zamiana kosmetyku na preparat oparty na filtrach mineralnych (tlenku cynku lub dwutlenku tytanu) lub nowoczesnych, stabilnych filtrach organicznych [14].
Jak bezpiecznie przetrwać lato?
Aby zminimalizować ryzyko powikłań, stosuj się do kilku kluczowych zasad [1,2]:
- Sprawdzaj ulotki: szukaj informacji o reakcjach fotonadwrażliwości.
- Unikaj słońca w godzinach szczytu, między 10:00 a 16:00.
- Postaw na ochronę mechaniczną: lekką, wykonaną z naturalnych materiałów odzież z długim rękawem, kapelusz z szerokim rondem i okulary z filtrem UV.
- Nie odstawiaj leków samowolnie: wszelkie wątpliwości skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.
