W skrócie
Alergia na owady
Przyczyna: najczęściej jady owadów błonkoskrzydłych (osa, pszczoła, szerszeń, trzmiel).
Objawy u osób nieuczulonych: ból, zaczerwienienie i obrzęk miejscowy (<10 cm) utrzymujący się do 24h.
Objawy alarmowe (anafilaksja): duszność, obrzęk gardła/języka, pokrzywka, spadek ciśnienia, zawroty głowy – wymagają pilnego podania adrenaliny i wezwania pogotowia ratunkowego.
Pierwsza pomoc: usunięcie żądła (w przypadku pszczoły – podważenie, nie ściskanie!), zimny okład, żel łagodzący. W przypadku reakcji alergicznej również podanie leków antyhistaminowych i jeśli dochodzi do anafilaksji również adrenaliny.
Leczenie długofalowe: immunoterapia swoista (odczulanie) o skuteczności sięgającej 90–95%.
Jak dochodzi do alergii na owady
Nie każde użądlenie owada wywołuje alergiczną reakcję organizmu. Nadwrażliwość na jad owadów nie jest również wrodzona. Co więc jest jej początkiem? Okazuje się, że alergii na owady nabywa się właśnie poprzez użądlenie, a zwłaszcza często powtarzające się [1].
Za pojawienie się objawów chorobowych po użądleniu odpowiedzialne są składniki jadu owada. W większości są to białka lub mniejsze od nich peptydy. Dodatkowo alergeny zawarte w jadach owadów dzielą się na główne, na które reaguje większość uczulonych osób, oraz mniejsze, na które reaguje tylko kilka lub kilkanaście procent nadwrażliwych pacjentów.
Alergia na owady może wystąpić u osób w każdym wieku. Badania dowodzą jednak, że częściej dotyczą dorosłych. W tej grupie alergie miewają w większości mężczyźni [2].
Jakie owady stanowią zagrożenie
W Europie Środkowej większość alergii na jad owadów powodowanych jest przez pszczoły miodne rzadziej przez osy, szerszenie czy trzmiele. Grupą osób szczególnie narażonych na użądlenia z racji wykonywanej pracy są pszczelarze.
| Cecha | Pszczoła | Osa | Szerszeń | Trzmiel |
| Aparat żądlący | żądło z haczykami (zostaje w skórze wraz z woreczkiem jadowym) | gładkie żądło, nie zostaje w skórze, pozwala na wielokrotne wstrzykiwanie jadu | gładka budowa żądła pozwala na wielokrotne wstrzykiwanie jadu aż do jego wyczerpania | gładkie żądło, nie zostaje w skórze |
| Wygląd owada | brunatny owad, z umiarkowaną liczbą włosków na tułowiu | jest wielkości pszczoły, w żółto-czarne paski | dużo większy od pozostałych owadów, nieco ciemniejszy | jest większy od pszczoły, z licznymi paskami w odcieniach od żółtego do rudego |
| Zachowanie owada | atakują zwykle w obronie własnej lub ula | są agresywne, mogą użądlić bez oczywistej przyczyny | żądlą prawie wyłącznie w obronie gniazda | żądli tylko w obronie własnej i gniazda [3] |
| Pierwszy krok po użądleniu | szybkie podważenie/zeskrobanie żądła (nie uciskać woreczka!), dezynfekcja i chłodzenie miejsca użądlenia | dezynfekcja, chłodzenie, obserwacja objawów | dezynfekcja, chłodzenie, obserwacja objawów | dezynfekcja, chłodzenie, obserwacja objawów |
Jak objawia się alergia na jad owadów
Nie każda reakcja na użądlenie owada oznacza alergię i wymaga interwencji lekarskiej.
| Objawy niealergiczne | Objawy alergiczne |
| oprócz objawów niealergicznych również:
wówczas można zakładać, że mamy do czynienia z alergią na jad owadów [5]. |
Najgroźniejszym powikłaniem reakcji alergicznej na jad owadów jest wstrząs anafilaktyczny, w przebiegu którego dochodzi do:
- spadku ciśnienia tętniczego,
- utraty przytomności,
- zatrzymania akcji serca i oddechu [6].
W przypadku jednoczesnego użądlenia przez kilkadziesiąt lub więcej pszczół mogą pojawić się objawy reakcji toksycznej. Przyjmuje się, że 500 użądleń jest śmiertelnych dla dziecka, natomiast w przypadku osób dorosłych liczby te wynoszą odpowiednio: 1 100 dla kobiet i 1 400 dla mężczyzn [7].
REKLAMA
Diagnozowanie alergii
Podstawą diagnostyki jest szczegółowy wywiad lekarski. Obejmuje pytania dotyczące:
- objawów po użądleniu,
- ogólnego stanu zdrowia, ze szczególnym uwzględnieniem chorób układu krążenia,
- przyjmowanych leków,
- pracy zawodowej czy miejsca zamieszkania.
Jeśli lekarz podejrzewa alergię na jad owadów zleci dodatkowe badania. Należą do nich:
- testy skórne
- testy z krwi (oznaczenie przeciwciał IgE swoistych dla jadu konkretnego owada) [8],
- testy molekularne.
Testy molekularne pozwalają ustalić na jad jakiego owada uczulona jest dana osoba. Dzięki nim sprawdzimy czy alergia dotyczy tylko jadu pszczoły lub osy, oraz na jaką konkretnie molekułę pacjent jest uczulony. Taka informacja ma szczególne znaczenie przy kwalifikacji chorego do immunoterapii [9].
Alergia na jad owadów – leczenie
Jeśli już wiemy na jaki jad jesteśmy uczuleni, pozostaje jeszcze pytanie, w jaki sposób się leczyć. Chorzy mogą skorzystać z immunoterapii, czyli odczulania jadem owadów.
- Terapia jest wyłącznie w postaci iniekcyjnej i odbywa się w warunkach szpitalnych (jednodniowa hospitalizacja). Pacjenci mogą z niej korzystać nieodpłatnie [10].
- W Polsce odczula się głównie na jad osy i pszczoły.
- Terapia, u pacjentów z umiarkowanymi i ciężkimi objawami alergii, znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia gwałtowanej reakcji spowodowanej kolejnym użądleniem owada danego gatunku lub owada o podobnym składzie jadu.
- Poprawia również jakość życia tych pacjentów.
- Immunoterapia alergenowa jadem owadów jest przeciwwskazana w niekontrolowanej astmie, aktywnej fazie choroby autoimmunologicznej i nowotworowej, u dzieci poniżej 5. roku życia oraz w u kobiet w ciąży.
- Standardowy czas trwania odczulania wynosi 3–5 lat [10].
Użądlenie owada – co robić?
Krok 1: bezpieczne usunięcie żądła (dotyczy pszczoły) – zeskrob żądło paznokciem lub kartą płatniczą; unikaj pęsety i ściskania woreczka jadowego.
Krok 2: schłodzenie miejsca użądlenia – przyłóż zimny okład lub lód owinięty w materiał, aby zmniejszyć obrzęk i spowolnić wchłanianie jadu.
Krok 3: podanie leków miejscowych/doustnych – zastosuj lek przeciwhistaminowy doustnie, zastosowanie preparatu z glikokortykosteroidem w maści lub kremie [11]
Krok 4: obserwacja pod kątem anafilaksji – monitoruj pacjenta przez co najmniej 30–60 minut.
Krok 5: reakcja na symptomy alarmowe – w razie wystąpienia duszności, pokrzywki lub obrzęku twarzy/szyi podaj adrenalinę w autostrzykawce (w przednioboczną część uda) i zadzwoń pod numer 112 [12].
