Hipoalergiczne, czyli jakie? Kosmetyki dla osób z alergiami

Określenie „hipoalergiczny” nie jest terminem medycznym ani rozpoznaniem klinicznym.

To deklaracja producenta sugerująca obniżone ryzyko wywołania reakcji alergicznej w porównaniu z typowymi produktami tej samej kategorii [1].

W Unii Europejskiej stosowanie takich określeń podlega ogólnym zasadom dotyczącym oświadczeń marketingowych – producent musi być w stanie uzasadnić swoje twierdzenie [1].

W praktyce kosmetyki określane jako hipoalergiczne powstają na podstawie selekcji składników o niższym potencjale uczulającym, eliminacji kompozycji zapachowych czy niektórych konserwantów oraz uproszczenia formuły produktu [2].

Każdy kosmetyk wprowadzany na rynek UE musi przejść ocenę bezpieczeństwa, a część z nich dodatkowo poddawana jest badaniom aplikacyjnym na ochotnikach.

Każdy kosmetyk w UE musi posiadać raport bezpieczeństwa (Cosmetic Product Safety Report – CPSR) sporządzony przez specjalistę z zakresu toksykologii, farmacji lub nauk medycznych. Ocenie podlega skład produktu, zawartych w nim substancji oraz bezpieczeństwo jego stosowania [3].

Niektóre kosmetyki określane jako hipoalergiczne są dodatkowo badane na ochotnikach w testach aplikacyjnych, takich jak HRIPT (test powtarzanego kontaktu ze skórą). W badaniu tym niewielką ilość produktu wielokrotnie nakłada się na skórę uczestników, a następnie obserwuje, czy pojawią się objawy podrażnienia lub reakcji alergicznej [4].

Jedną z najważniejszych strategii ograniczania ryzyka alergii w kosmetykach jest upraszczanie składu i eliminowanie substancji najczęściej wywołujących uczulenia.

Obok określenia „hipoalergiczny” równie często spotykamy dziś słowo „naturalny”. Wbrew powszechnemu przekonaniu nie oznacza ono automatycznie większego bezpieczeństwa.

Rośliny produkują setki związków chemicznych chroniących je przed bakteriami, grzybami czy owadami – a te same substancje mogą podrażniać lub uczulać ludzką skórę.

Olejki eteryczne, ekstrakty roślinne czy produkty pszczele są chemicznie bardzo złożone, a im bardziej skomplikowana mieszanina, tym większe ryzyko, że któryś ze składników wywoła reakcję alergiczną.

Dobrym przykładem jest propolis, naturalna substancja wytwarzana przez pszczoły, często stosowana w kosmetykach i jednocześnie znany alergen kontaktowy [5].

Opracowanie stabilnej formuły bez klasycznych kompozycji zapachowych czy popularnych konserwantów jest technologicznie bardziej wymagające [2]. Często wymaga użycia droższych surowców, dodatkowych badań oraz produkcji w mniejszych seriach. To jeden z powodów, dla których kosmetyki hipoalergiczne bywają droższe od standardowych odpowiedników.

Szacuje się, że alergia kontaktowa dotyczy około 15–20% populacji, a jedną z jej częstych przyczyn są składniki kosmetyków.

Do najczęstszych alergenów kosmetycznych należą substancje zapachowe oraz konserwanty [6].

Ryzyko reakcji może być większe u osób z chorobami atopowymi, takimi jak atopowe zapalenie skóry (AZS) czy alergiczny nieżyt nosa. W przypadku AZS bariera naskórkowa bywa osłabiona, przez co skóra staje się bardziej przepuszczalna dla drobnych cząsteczek chemicznych. W efekcie substancje obecne w kosmetykach mogą łatwiej przenikać w głąb skóry i wywoływać reakcję alergiczną [7].

Jeśli po zastosowaniu kosmetyku pojawią się świąd, pieczenie, zaczerwienienie skóry, grudki lub drobne pęcherzyki, warto rozważyć konsultację z alergologiem oraz wykonanie testów płatkowych, które pozwalają zidentyfikować substancję odpowiedzialną za reakcję.

Kiedy odwracamy kosmetyk i zaglądamy do składu, widzimy długą listę trudnych nazw. Nie musimy jednak znać ich wszystkich – wystarczy przestrzeganie kilku zasad.

Skład kosmetyku (INCI) jest uporządkowany według stężenia – od najwyższego do najniższego [1]. Składniki obecne w niewielkich ilościach mogą być wymienione w dowolnej kolejności.

Alkohol denaturowany (Alcohol denat.) w wysokim stężeniu może działać wysuszająco i drażniąco, szczególnie u osób ze skórą wrażliwą lub atopową. Nie wszystkie alkohole wykazują jednak działanie drażniące. Tzw. alkohole tłuszczowe (np. Cetearyl Alcohol, Cetyl Alcohol) pełnią funkcję emolientów i stabilizatorów emulsji, wspierając właściwości ochronne skóry [8].

Substancje zapachowe mogą występować w składzie jako „Parfum” lub „Aroma”. Jeśli jednak którykolwiek z tzw. alergenów zapachowych przekracza określone stężenie (0,001% w produktach pozostających na skórze i 0,01% w spłukiwanych), musi zostać wymieniony osobno z nazwy.

Lista alergenów zapachowych została rozszerzona i obecnie obejmuje ponad 80 substancji [9].

Odzwierciedla to rozwój wiedzy na temat alergii kontaktowej i pokazuje, jak dynamicznie rozwija się branża beauty.

Takie zapisy często pojawiają się na etykietach kosmetyków przeznaczonych do skóry wrażliwej.

Fragrance-free

• oznacza brak dodanej kompozycji zapachowej, choć nie wyklucza obecności składników naturalnie posiadających zapach.

Unscented

• oznacza brak wyczuwalnego zapachu – produkt może jednak zawierać substancje neutralizujące zapach innych składników [2].

Dlatego dla osoby uczulonej kluczowe pozostaje dokładne przeczytanie składu INCI [1].

Nie tylko skład, ale również czas wpływa na bezpieczeństwo kosmetyku. Niektóre składniki zapachowe, np. geraniol czy eugenol, łatwo utleniają się pod wpływem powietrza i światła.

Produkty ich rozpadu mogą mieć większy potencjał drażniący niż świeża substancja. Dlatego warto zwracać uwagę na datę ważności oraz symbol PAO (np. 6M, 12M), określający czas przydatności kosmetyku po otwarciu [3].

Nawet jeśli kosmetyk opisany jest jako „hipoalergiczny” lub „do skóry wrażliwej”, warto zachować zasadę ograniczonego zaufania.

Przed wprowadzeniem nowego produktu można wykonać prostą domową próbę aplikacyjną [5]. W praktyce klinicznej zaleca się, aby taka próba była wykonywana przez kilka dni (np. 3–5 dni), obserwując ewentualne objawy podrażnienia lub reakcji alergicznej.

Taka próba nie zastępuje profesjonalnych testów płatkowych wykonywanych przez alergologa, ale może zmniejszyć ryzyko reakcji po zastosowaniu kosmetyku na większą powierzchnię skóry.