Wyobraźmy sobie, że wszyscy mieszkańcy Szczecina mają celiakię. Dlaczego akurat tego miasta? Ponieważ zamieszkuje w nim około 380 tys. osób, a badacze szacują, że w Polsce właśnie tylu jest chorych na celiakię. Dodajmy do tego, że mieszkańcy zaledwie kilku osiedli Szczecina wiedzą, na co są chorzy, mają postawioną diagnozę i mogą rozpocząć leczenie. Dane są zatrważające, bo wynika z nich, że ogromna większość osób z celiakią żyje bez diagnozy. Dlaczego tak się dzieje? Ponieważ jest to choroba, która daje wiele bardzo różnorodnych objawów.
Celiakia jest schorzeniem autoimmunologicznym o podłożu genetycznym. Dochodzi w nim do uszkodzeń w jelitach na skutek spożywania przez chorego glutenu. Wydawałoby się więc, że choroba powinna objawiać się przede wszystkim problemami jelitowymi, ale wcale tak nie jest.
Całe spektrum objawów
– Celiakia może manifestować się na wiele sposobów. Niewyjaśniona niedokrwistość, przewlekłe zmęczenie, niedobory witamin i składników mineralnych, osteoporoza, niskorosłość, owrzodzenia jamy ustnej, niewyjaśniona przewlekła hipertransaminazemia (podwyższone poziomy prób wątrobowych), choroba Dühringa (skórna odmiana celiakii) czy objawy neurologiczne (migrena, problemy z równowagą, mrowienie, drętwienie lub ból dłoni lub stóp), mogą być wskazaniem do rozważenia tej choroby – mówi prof. Wojciech Marlicz, prezes Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii.
Co jednak istotne, nieleczona celiakia może dawać poważne konsekwencje. Należą do nich, m.in.:
- zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów układu pokarmowego, w tym najczęściej występującego chłoniaka jelita cienkiego oraz nowotworu przełyku i gardła,
- osteoporoza,
- anemia,
- czy problemy z płodnością.
Długa droga do diagnozy
Diagnostyka celiakii w Polsce trwa bardzo długo, bo ponad 7 lat. Badania naukowe oraz ankieta przeprowadzona ostatnio przez Polskie Stowarzyszenie osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej dają zatrważający obraz. Nie dosyć, że chorzy często mierzą się z lekceważeniem swoich objawów, to przez wiele lat szukają diagnozy, krążąc od specjalisty do specjalisty. Z ankiet wśród ponad 1600 chorych na celiakię wynika, że co piąta osoba konsultowała się z lekarzami co najmniej pięciu różnych specjalności, zanim otrzymała prawidłową diagnozę.
– Historie opisane w ankietach pokazują, jak poważne konsekwencje może mieć brak właściwego rozpoznania. Niektórzy pacjenci przez lata leczeni byli z powodu niedokrwistości, zespołu jelita drażliwego, depresji czy innych dolegliwości, zanim ustalono, że ich objawy mogą być związane z celiakią
– podkreśla Małgorzata Źródlak, prezes Polskiego Stowarzyszenia Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej.
Jak zmienić sytuację chorych?
Krokiem do zmiany są nowe rekomendacje Sekcji Jelitowej Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii. Przedstawiciele Towarzystwa omawiali je podczas konferencji prasowej. Nowy dokument ma przede wszystkim uporządkować ścieżkę diagnostyczną osób z celiakią.

– Podstawowym badaniem serologicznym jest oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA, z oceną całkowitego stężenia IgA. Ważna w tym przypadku jest jakość stosowanych testów diagnostycznych. Jeżeli stwierdzony zostanie niedobór IgA, konieczne jest zastosowanie odpowiednich testów w klasie IgG. W zależności od wyników badań i sytuacji klinicznej lekarz może zalecić gastroskopię z pobraniem wycinków z dwunastnicy lub rozpoznać celiakię bez biopsji u wybranych dorosłych, ale tylko po spełnieniu określonych kryteriów – tłumaczył prof. Piotr Eder Prezes Sekcji Jelitowej Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii.
To jednak dopiero początek. Po diagnozie u pacjenta trzeba rozpocząć leczenie. W celiakii jedyną metodą terapeutyczną jest ścisłe przestrzeganie diety bezglutenowej.
– To jest tylko dieta albo aż dieta. Ściśle przestrzegana powoduje u większości osób zupełną modyfikację ich dotychczasowego stylu życia. Muszą wyeliminować produkty zawierające podstawowe w naszym żywieniu zboża: pszenicę, żyto, jęczmień oraz ich odmiany. Oprócz tego oczywiście wszystkie produkty, w których zawarty jest gluten
– tłumaczyła dr Magdalena Gawron-Kiszka, członek zarządu sekcji jelitowej Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii.
Problem jednak w tym, że gluten to jeden z najpowszechniejszych składników produktów spożywczych. Chorzy na celiakię powinni więc otrzymać pomoc dietetyka, ale większość z nich nie otrzymuje takiego wsparcia i szuka informacji o ścisłej diecie bezglutenowej na własną rękę. Natomiast rekomendacje Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii podkreślają znaczenie współpracy z wykwalifikowanym dietetykiem, który pomaga bezpiecznie i prawidłowo zbilansować dietę oraz ograniczyć ryzyko niedoborów.
Dodatkowym problemem są badania kontrolne i monitorowanie choroby, która pozostaje z pacjentem na całe życie. W związku z tym, że badania nie są refundowane, większość chorych ich nie wykonuje albo musi za nie zapłacić z własnej kieszeni.
O co toczy się walka?
W tej chwili zarówno Przedstawiciele Stowarzyszenia, PTG-E oraz konsultant krajowy ds. gastroenterologii zabiegają o szerszą dostępność do badań.
– Problemem jest też diagnostyka. Testy, czyli oznaczenie transglutaminazy tkankowej, dostępne są w obecnie wyłącznie w opiece specjalistycznej. W tej chwili są prowadzone prace, które mają ułatwić dostęp do tej diagnostyki zarówno w opiece specjalistycznej, jak i schodząc o stopień niżej, także w opiece podstawowej – tłumaczył dr hab. Michał Łodyga, konsultant krajowy w dziedzinie gastroenterologii. – Dużą nadzieję wiążemy też z regulacją zawodu dietetyka, która jest w toku. Na pewno poprawi to dostępność do dobrze wykształconych specjalistów.
Polskie Stowarzyszenie Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej wskazuje również na konieczność zmian systemowych. Wśród najważniejszych postulatów znajdują się:
- edukacja lekarzy POZ i specjalistów innych dziedzin w zakresie objawów jelitowych i pozajelitowych celiakii;
- zapewnienie pełnej refundacji badań diagnostycznych i kontrolnych;
- rozszerzenie koszyka świadczeń o bezpłatne badania przeciwciał anty-TG2 IgA oraz zapewnienie refundacji niezbędnych badań monitorujących.








