Na czym polega nebulizacja?
Nebulizacja to jedna z metod podawania leków wziewnych – polega na dostarczeniu leku w postaci delikatnej mgiełki (fachowo nazywanej aerozolem) bezpośrednio do układu oddechowego. Pozwala na szybkie działanie leku dokładnie tam, gdzie jest on potrzebny – czyli w drogach oddechowych.
Jednocześnie ogranicza ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych (dotyczących całego organizmu albo wielu jego układów i narządów, a nie tylko miejsca podania). Taka forma terapii wykorzystywana jest zarówno w warunkach domowych, jak i w ambulatoriach czy szpitalach.
W porównaniu do innych inhalatorów – np. ciśnieniowych czy proszkowych – nebulizator nie wymaga od pacjenta synchronizacji wdechu z uwolnieniem dawki leku ani wykonywania mocnych wdechów. Dzięki temu znajduje zastosowanie u osób, które z różnych powodów mogą mieć trudność z opanowaniem techniki stosowania inhalatorów ciśnieniowych oraz proszkowych. Chodzi tutaj szczególnie o małe dzieci, osoby starsze, z chorobami neurologicznymi, reumatologicznymi czy z nasiloną dusznością.
Nebulizacja jest stosowana zarówno w leczeniu ostrych chorób układu oddechowego (takich jak zapalenie krtani, oskrzeli, płuc), jak i w terapii przewlekłych chorób, m.in. astmy czy przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP). Może być także wykorzystywana do nawilżania dróg oddechowych lub wspomagania ich oczyszczania.
Jakie leki stosuje się podczas nebulizacji?
W nebulizacji należy stosować wyłącznie leki przeznaczone do podawania tą drogą. Ważne jest, aby lek miał temperaturę pokojową i był otwierany bezpośrednio przed użyciem, chyba że producent zaleca inaczej. Na polskim rynku dostępny jest np. budezonid w zawiesinie do nebulizacji, który po otwarciu ampułki może być używany do 24 godzin. Do najczęściej stosowanych leków należą:
- budezonid – lek przeciwzapalny, stosowany w leczeniu m.in. zapalenia krtani,astmy i POChP,
- salbutamol, fenoterol z bromkiem ipratropium – leki rozszerzające oskrzela,
- ambroksol – lek wspomagający odkrztuszanie wydzieliny,
- sól fizjologiczna – pomocna w nawilżaniu dróg oddechowych,
- sól hipertoniczna – pomocna w oczyszczaniu oskrzeli z nadmiaru wydzieliny,
- kwas hialuronowy – wspomagający regenerację błony śluzowej dróg oddechowych.
Nebulizator – jaki sprzęt wybrać?
Do przeprowadzenia nebulizacji niezbędny jest odpowiedni inhalator, zwany nebulizatorem (każdy nebulizator jest inhalatorem). W polskich domach najczęściej spotyka się nebulizatory pneumatyczne pracy ciągłej, które wykorzystują sprężone powietrze do wytworzenia aerozolu. Mniej popularne, ale coraz częściej wybierane, są nebulizatory siateczkowe pracy ciągłej, które mają kilka istotnych zalet:
- monodyspersyjny aerozol – nebulizatory siateczkowe wytwarzają aerozol złożony z kropli o podobnej wielkości, co sprawia, że dociera on skutecznie do dolnych dróg oddechowych (nawet 5 razy większa depozycja leku w dolnych drogach oddechowych w porównaniu do klasycznych nebulizatorów pneumatycznych),
- mniejsze i cichsze – nebulizatory siateczkowe są bardziej kompaktowe, ciche i nie wymagają zewnętrznego zasilania, co czyni je wygodnymi w użyciu i łatwymi do zabrania w podróż,
- możliwa lepsza efektywność terapeutyczna – badania wskazują, że nebulizatory siateczkowe pracy ciągłej mogą zapewniać lepszy efekt terapeutyczny niż nebulizatory pneumatyczne pracy ciągłej.
Z uwagi na wymienione zalety eksperci coraz częściej rekomendują nebulizatory siateczkowe jako preferowany wybór w terapii nebulizacyjnej.
Czy podczas nebulizacji dochodzi do strat leku?
Podczas nebulizacji część leku rzeczywiście jest tracona. W nebulizatorach pewna ilość substancji pozostaje w komorze nebulizacyjnej – to tzw. objętość zalegająca. W nebulizatorach siateczkowych objętość ta wynosi poniżej 0,5 ml, co oznacza, że straty leku są znacznie mniejsze niż w nebulizatorach pneumatycznych (tu objętość zalegająca może wynosić nawet 2–2,5 ml).
Jeśli używamy nebulizatora pracy ciągłej (taki typ najczęściej posiadamy w domach), który produkuje aerozol przez cały czas (zarówno podczas wdechu, jak i wydechu), część leku jest tracona w momencie wydechu. Aerozol „ucieka” do otoczenia podczas każdego wydechu. Rozwiązaniem może być dołączenie do nebulizatora siateczkowego pracy ciągłej komory inhalacyjnej z zastawkami. Dzięki niej aerozol zatrzymuje się w komorze i „czeka” na kolejny wdech, co pozwala zaoszczędzić sporą ilość leku, a dodatkowo poprawia jakość aerozolu.
Maska czy ustnik – co wybrać?
Jeśli to możliwe, należy wykonywać nebulizację przez ustnik (zwykle po 4 r.ż.), ponieważ taka terapia wiąże się z większą efektywnością w porównaniu do inhalacji przez maskę. Jeżeli decydujemy się na maskę (np. u dziecka < 4 r.ż.), to musi ona być ściśle dopasowana do twarzy – te z miękkimi obrzeżami zapewniają najlepszą szczelność.
Odsunięcie maski o 2 cm od twarzy zmniejsza ilość leku docierającą do dróg oddechowych nawet o 85%. Maska nie powinna mieć otworów bocznych. Niestety, do większości zestawów nebulizacyjnych dołączone są maski z otworami bocznymi, przez które podczas inhalacji tracona jest znaczna część leku. W takim przypadku dobrym rozwiązaniem może okazać się zaklejenie otworów bocznych na czas nebulizacji, a najlepiej zakupienie maski wyposażonej w zastawkę wydechową.
Należy pamiętać, że podczas inhalacji przez maskę dziecko oddycha również nosem, który zatrzymuje nawet do 30% leku. Dlatego też, gdy dziecko ma niedrożny nos z powodu kataru, to lepiej nie oczyszczać go przed nebulizacją, wówczas straty leku będą mniejsze.
Nie zaleca się stosowania ustników w postaci smoczka, ponieważ kierują one aerozol w stronę nosa. Dodatkowo dziecko, korzystając z takiego ustnika, połyka aerozol – wówczas zamiast do dróg oddechowych lek trafia do żołądka.
Nebulizacja w czasie płaczu lub snu? Lepiej unikać
Podczas nebulizacji ważne jest, by chory był spokojny. Płacz zmienia sposób oddychania, co powoduje, że lek trafia głównie do górnych dróg oddechowych (jamy ustnej, gardła), a nie do dolnych. Jeżeli dziecko nie toleruje nebulizacji, można podjąć próbę zastosowania tej metody w trakcie snu. Jest to lepsze rozwiązanie niż wykonywanie nebulizacji podczas płaczu dziecka.
Nebulizacja powinna trwać jak najkrócej (najlepiej nie dłużej niż 10 min), aby nie męczyć chorego i zapewnić maksymalną skuteczność terapii. Wydłużenie czasu wpływa na gorszą współpracę z dzieckiem, a tym samym na gorszy efekt kliniczny.
Czy leki do nebulizacji można rozcieńczać?
Generalnie nie zaleca się rozcieńczania leków roztworem soli fizjologicznej, ponieważ powoduje to wydłużenie czasu trwania nebulizacji. Czas ma istotne znaczenie w przypadku małych dzieci, które szybko tracą cierpliwość i przestają współpracować.
Dodatkowo nie należy mieszać różnych leków przeznaczonych do nebulizacji, nawet jeśli niektóre firmy dopuszczają takie rozwiązanie. Mieszanie może zmienić właściwości aerozolu, a przez to wpłynąć na jego skuteczność. Jeżeli lekarz zaleca wykonanie nebulizacji z dwóch leków, najczęściej są to lek rozszerzający oskrzela oraz budezonid. Najlepiej jest najpierw zastosować lek rozszerzający oskrzela, a następnie – po 10–15 min – lek przeciwzapalny (budezonid).
Jak poprawnie wykonać nebulizację?
- Połącz wszystkie elementy zestawu nebulizacyjnego (dren, sprężarka, nebulizator, maska/ustnik w przypadku nebulizatorów pneumatycznych; nebulizator, korpus z bateriami, maska/ustnik w przypadku nebulizatorów siateczkowych – zapoznaj się z poniższą ryciną).
- Wlej lek do komory nebulizacyjnej. Nie przekraczaj maksymalnej objętości zalecanej przez producenta (informację na ten temat znajdziesz w ulotce, a na nebulizatorze powinna być pozioma kreska wskazująca maksymalny poziom napełnienia).
- Włóż ustnik do jamy ustnej i obejmij go wargami lub przyłóż maskę szczelnie do twarzy.
- Przyjmij pozycję siedzącą z lekko uniesioną głową (w przypadku niemowląt zalecana jest pozycja półleżąca na kolanach u opiekuna).
- Podczas nebulizacji wykonuj powolne, głębokie oddechy. W przypadku zapalenia krtani możesz wykonywać szybkie oddechy, co przekłada się na większą depozycję leku w krtani.
- Gdy przerywasz nebulizację (np. z powodu kaszlu), wyłącz inhalator, aby uniknąć niepotrzebnej straty leku.
- Pod koniec nebulizacji potrząśnij inhalatorem, aby strząsnąć ze ścianek komory nebulizacyjnej krople i rozproszyć je do postaci aerozolu.
- Po zakończonej inhalacji wypłucz jamę ustną wodą oraz umyj skórę twarzy, która miała kontakt z maską (zmniejsza to ryzyko nadkażeń grzybiczych i bakteryjnych).
- Zdemontuj poszczególne elementy nebulizatora.
- Wylej lek, który pozostał w komorze nebulizacyjnej.
- Części nebulizatora umyj zgodnie z instrukcją producenta (np. elementy nebulizatora pneumatycznego zanurz w ciepłej wodzie z dodatkiem detergentu, następnie opłucz pod bieżącą wodą i pozostaw do wyschnięcia; do nebulizatora siateczkowego wlej przegotowaną wodę, wstrząśnij nebulizatorem, a następnie wykonaj nebulizację w powietrze).
Pamiętaj – każdy nebulizator wymaga odpowiedniego czyszczenia!
Efektywność i bezpieczeństwo nebulizacji w dużej mierze zależą od świadomości oraz umiejętności osoby ją wykonującej.
Nawet drobne zmiany w technice mogą istotnie wpłynąć na skuteczność leczenia i komfort chorego. Dlatego tak istotną rolę w terapii nebulizacyjnej odgrywa edukacja – warto czerpać wiedzę nie tylko od lekarza, ale również od pielęgniarki czy farmaceuty.
