Nieoczywiste produkty zawierające orzechy
- słodycze, kremy i przekąski (marcepan, praliny, kremy czekoladowe, makaroniki, batony typu „fitness”, cukierki czekoladowe i toffi),
- desery i ciasta (orzechy mogą być zmielone i dodane do ciasta, występować jako składnik kremów, posypek lub jako element dekoracyjny),
- lody (orzechy mogą znajdować się w mieszance lodowej, w posypkach lub jako składnik wafli),
- pieczywo i wypieki rzemieślnicze (mogą zawierać dodatki, np. posiekane lub mielone orzechy, oleje orzechowe),
- musli, granole, płatki zbożowe (najlepiej wybierać produkty zawierające oznaczenia „bez orzechów”, „nie zawiera orzechów” lub przygotowywać mieszanki śniadaniowe samodzielnie z bezpiecznych składników),
- napoje roślinne (np. migdałowy, z orzechów lasowych, z nerkowców),
- gotowe sosy (np. pesto, sosy indyjskie/azjatyckie, tj. curry, korma, pasta satay),
- mieszkanki przypraw (np. curry, gram masala, mieszkanki do dań orientalnych) [1,2,3,4].
Zaskakujące źródła orzechów – nie tylko jedzenie
Suplementy diety i leki zawierające olej z orzechów
Niektóre leki i witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E i K) są podawane w formie kapsułek z olejem roślinnym, często pozyskiwanym z orzechów. Choć teoretycznie oleje rafinowane są pozbawione białek, mogą zawierać wystarczającą ilość antygenu do wywołania reakcji u osób nadwrażliwych. Warto szukać informacji o rodzaju nośnika tłuszczowego w ulotce lub na opakowaniu [5].
Kosmetyki zawierające składniki orzechowe
Kremy do twarzy, balsamy do ciała, szampony czy olejki do masażu mogą zawierać składniki pochodzenia orzechowego, takie jak: olej ze słodkich migdałów, orzechów makadamia, włoskich, laskowych, masło shea [6]. Wchłanianie alergenów przez skórę u osób zdrowych jest ograniczone. Natomiast osoby z atopowym zapaleniem skóry (AZS) lub innymi schorzeniami dermatologicznymi, zwłaszcza dzieci, mogą być narażone na wystąpienie objawów alergii przez kontakt skórny [7,8].
Pokarm dla zwierząt
Niektóre przysmaki i karmy dla zwierząt zawierają orzeszki ziemne lub pasty orzechowe, co może stanowić zagrożenie dla osób z alergią przy kontakcie z sierścią, miską czy zabawkami. Kontakt z orzechami nie zawsze jest pokarmowy. Objawy mogą wywołać również drobiny unoszące się w powietrzu podczas gotowania czy otwierania opakowań. Nawet ekspozycja wziewna lub skórna może prowadzić do reakcji alergicznej, w tym anafilaksji [9,10].
Alergia na orzechy – jak czytać etykiety?
Warto pamiętać, że nie każdy produkt „bez orzechów” gwarantuje bezpieczeństwo. Bardzo ważne jest, by w trakcie zakupów [11]:
- zapoznawać się z etykietami,
- unikać produktów z ryzykiem zanieczyszczenia krzyżowego,
- zachować ostrożność przy wyborze produktów gotowych.
Skład produktu i informacje o alergenach
Na etykietach produktów spożywczych musi być jasno wskazane, który składnik może wywołać alergię. Zwykle jest on wyróżniony na liście składników – kolorem, czcionką lub tłem. W przypadku produktów sprzedawanych luzem informacje o alergenach powinny znajdować się na tabliczce umieszczonej obok produktu [12].
Ostrzeżenie o zawartości alergenów możemy znaleźć na końcu składu lub w sekcji „informacje dodatkowe”. Zwrot „może zawierać śladowe ilości” odnosi się do potencjalnego zanieczyszczenia w trakcie produkcji. Jeśli w tym miejscu nie ma wzmianki o orzechach, może oznaczać to, że producent nie identyfikuje ich jako potencjalnego zagrożenia [11,12].
Tłuszcze roślinne – bezpieczne tylko z pozoru
Jeśli etykieta zawiera jedynie ogólny termin „tłuszcz roślinny”, bez sprecyzowania źródła jego pochodzenia, istnieje ryzyko, że może być to olej orzechowy. Dotyczy to szczególnie słodyczy i wypieków cukierniczych, takich jak ciasteczka, ciasta, kremy, czekolady czy batony [13].
Ukryte nazwy orzechów
Przy analizie składu produktów należy zwrócić uwagę na określenia takie jak [14,15]:
- kernel (jądro orzecha),
- nut oil,
- olej arachidowy,
- nugat,
- gianduja (masa czekoladowa z dodatkiem orzechów włoskich),
- frangipane (krem migdałowy),
- praliné (krem orzechowo-czekoladowy),
- napój wegański (jeśli nie ma wskazania, z czego dokładnie został wytworzony, można przypuszczać, że jest to napój na bazie orzechów, np. migdałowy, z orzechów lasowych lub nerkowców).
„Zawiera orzechy” vs „może zawierać orzechy”
Oznaczenie „zawiera orzechy” wskazuje, że zostały one celowo dodane do produktu i są jego składnikiem. Zawarcie informacji o obecności orzechów w składzie produktu, w świetle prawa europejskiego, jest obowiązkowe [12].
Z kolei informacja „może zawierać orzechy” oznacza możliwe zanieczyszczenie orzechami na etapie produkcji, np. gdy linia produkcyjna służy do wytwarzania różnych towarów. Pozostałości białek orzechowych potrafią utrzymywać się na sprzęcie mimo czyszczenia [1,2,4]. Adnotacja „może zawierać orzechy” ma charakter ostrzegawczy i nie jest obowiązkowa, chociaż często stosowana przez producentów. Osobom silnie uczulonym to oznaczenie daje niezwykle ważną informację, ponieważ nawet śladowe ilości są w stanie wywołać reakcję alergiczną [12].
Znaczenie certyfikatów i oznaczeń „allergen-free”
Produkty posiadające certyfikat hipoalergiczności to zazwyczaj najbezpieczniejszy wybór dla osób z alergią pokarmową. Jednak oznaczenia „allergen-free” nie wykluczają możliwości pojawienia się objawów u osób z silną alergią. Mówią jedynie o zmniejszonym ryzyku ich wystąpienia [11,14].
Certyfikaty przyznawane są przez niezależne organizacje specjalizujące się w kontroli jakości i bezpieczeństwa żywności. Należą do nich m.in.:
- Asthma and Allergy Foundation of America (AAFA) i Allergy Standards Ltd (ASL), które prowadzą Asthma & Allergy Friendly Certification Program,
- MenuTrinfo nadające oznaczenie Certified Free From™.
Tego rodzaju instytucje przeprowadzają szczegółowy audyt procesu produkcji – od pochodzenia surowców, przez higienę linii produkcyjnej, aż po testy wykrywające śladowe ilości alergenów [11].
Warto zaznaczyć, że niektóre produkty są oznaczane jako „allergen-free” wyłącznie w celach marketingowych. Nie zostały one zweryfikowane przez niezależną instytucję certyfikującą. Takie deklaracje mogą wprowadzać w błąd i dawać fałszywe poczucie bezpieczeństwa. Przy zakupie warto upewnić się, że certyfikat pochodzi od renomowanej organizacji [11,14].
Kluczowe pozostaje podanie pełnego składu produktu oraz informacji dodatkowych o alergenach przez producentów. Pozwala to konsumentowi świadomie ocenić ryzyko i podjąć decyzje zakupowe [11,14].
Reakcje krzyżowe
Niektóre białka obecne w różnych rodzajach orzechów mają zbliżoną budowę, co może prowadzić do ich błędnego rozpoznania przez układ odpornościowy. Dlatego zdarza się, że osoba uczulona na jeden rodzaj orzechów reaguje także na inne, nawet jeśli ich wcześniej nie spożywała. Zjawisko to dotyczy nie tylko innych orzechów, ale również produktów takich jak strączki, owoce czy pyłki roślin [16].
Najczęstsze reakcje krzyżowe występują w obrębie orzechów drzewnych (np. nerkowców, włoskich, laskowych, migdałów) oraz między orzeszkami ziemnymi a roślinami strączkowymi (np. soją, soczewicą) [16,17].
Reakcje alergiczne na orzechy mogą wynikać też z uczulenia na pyłki brzozy, co stanowi przykład tzw. zespołu pyłkowo-pokarmowego [18].
Jedzenie poza domem – jak zadbać o swoje bezpieczeństwo?
„Bez orzechów” w menu – czy to wystarczy?
Restauracje często nie mają wdrożonych procedur unikania zanieczyszczeń krzyżowych. Nawet jeśli danie nie zawiera orzechów, może być przygotowane na tej samej patelni lub w oleju, w którym wcześniej smażono inne produkty [3,4].
Jakie pytania zadać obsłudze? Przykładowa lista pytań
- Czy restauracja posiada tabelę lub listę alergenów obecnych w posiłkach?
- Czy w składzie dania, które chcę zamówić, znajdują się orzechy lub produkty je zawierające, np. oleje orzechowe, pesto, kremy, posypki?
- Czy w kuchni jest osobna powierzchnia robocza do przygotowania dania bez orzechów?
- Czy do przygotowania posiłków używany jest np. olej z orzechów?
- Czy jest możliwość przygotowania dania w osobnej patelni/naczyniu, by uniknąć kontaktu z alergenem?
- Czy kucharz wie o mojej alergii i jest w stanie zachować szczególną ostrożność podczas przygotowania posiłku?
Miejsca szczególnego ryzyka
- kuchnia tajska i wietnamska – często używane orzechy ziemne, oleje orzechowe i pasty, np. satay,
- restauracje wegańskie – często wykorzystywane napoje orzechowe, masła orzechowe i pasty z nerkowców/migdałów,
- cukiernie – wypieki, lody, kremy i posypki z orzechów.
Tradycyjne wypieki
W Polsce wiele wypieków regionalnych zawiera orzechy (rogale świętomarcińskie, makowce z orzechami, kutia). Często nie posiadają one pełnych etykiet, dlatego należy zawsze pytać sprzedawcę o skład i ryzyko zanieczyszczenia produktu alergenami [12].
