Strefa Alergii | ABC Alergii
O alergenach, czyli co nas uczula?

/ 5.

Do przeczytania w 8 minut
Niewielkie cząsteczki, których czasami nawet nie da się zauważyć. Potrafią jednak wywołać bardzo gwałtowną reakcję organizmu, a czasami nawet zagrozić życiu. Czym są alergeny i dlaczego nas uczulają?

Co to jest alergen

Współcześnie alergię definiuje się jako chorobę ogólnoustrojową, rozwijającą się z powodu nadwrażliwości układu odpornościowego na jakiś bodziec  (więcej o alergii).  Warto się więc zastanowić,  czym jest ten „bodziec” i w jaki sposób wpływa na organizm.

Alergeny to niewielkie, przede wszystkim białkowe cząsteczki[1], które wywołują ogólną lub miejscową reakcję alergiczną. Zostają one rozpoznane przez układ immunologiczny jako potencjalnie niebezpieczne i wywołują odpowiedź w celu ich wyeliminowania. Taka reakcja organizmu może prowadzić do uszkodzenia tkanek i być początkiem reakcji uczuleniowej (alergicznej), związanej przede wszystkim z produkowaniem przez komórki układu odpornościowego przeciwciał  IgE[2].

Problem jednak w tym, że alergenem może być niemal każda substancja w środowisku człowieka. Jej prawidłowe zidentyfikowanie stanowi najczęściej największe wyzwanie dla lekarza.  Natomiast potwierdzenie alergii i wskazanie uczulających alergenów mają kluczowe znaczenie w prawidłowym postępowaniu w chorobach alergicznych[3].  Żeby ustalić uczulające cząsteczki, lekarz najczęściej zleca wykonanie odpowiednich testów (więcej o diagnostyce alergii).

Substancje uczulające można dzielić przynajmniej na kilka typów. Natomiast ze względu na ich sposób kontaktu organizmem wyróżnia się alergeny wziewne, pokarmowe i kontaktowe[4].

Alergeny wziewne

Mogą się znajdować, na przykład w roztoczach kurzy domowego, pyłkach roślin, czy zarodnikach grzybów. Popularne w tej grupie są również alergeny pochodzenia zwierzęcego.

Alergeny pyłkowe mogą być zlokalizowane w różnych częściach pyłku traw, kwiatów czy drzew. W chwili, gdy pyłki dostaną się na powierzchnię nosa lub gardła, mogą przenieść alergeny, tym samym umożliwić im wniknięcie w błonę śluzową i spowodowanie reakcji organizmu.

Najważniejszymi źródłami alergenów pleśniowych są grzyby z rodzajów Altenaria i Cladosporium. Ich najwyższe stężenie w powietrzu występuje między czerwcem a sierpniem. W dalszej kolejności źródłami alergenów pleśniowych są grzyby z rodzajów Penicillium i Aspergillus. Powstają przede wszystkim w zamkniętych pomieszczeniach ze słabą wentylacją i większą wilgotnością.  Utrzymują się w powietrzu przez cały rok, w zbliżonym stężeniu[5].

Zwierzęta domowe i hodowlane stanowią częstą przyczynę objawów alergii wziewnej. Do silnie alergizujących zwierząt należą: koty, psy, konie, myszy, szczury, chomiki, króliki, a także owce, świnie czy krowy. Podstawowym źródłem alergenów psa i kota jest sierść oraz naskórek, natomiast w przypadku świnki morskiej, myszy czy szczura, źródłem uczulenia jest mocz tych zwierząt[6].

Roztocza kurzu domowego, czyli bardzo małe pajęczaki, które zamieszkują niemal całe mieszkania (meble, materace, pościel, dywany, zabawki z pluszu), a także nas samych. Ich podstawowy pokarm stanowi złuszczony ludzki naskórek (keratyna), tkaniny (celuloza) i strzępki grzybni (chityna). Głównymi alergenami roztoczy są ich enzymy trawienne, które są wydalane wraz z przetrawionym pożywieniem oraz części ciał roztoczy, które razem stanowią główne składowe kurzu[7].

Alergeny pokarmowe

Alergeny zawarte w żywności to naturalne substancje, występujące głównie w postaci białek roślinnych i zwierzęcych. Alergeny zostały znalezione we wszystkich grupach produktów spożywczych[8]. Do głównych wśród nich można zaliczyć: mleko krowie, białko jaja kurzego, soję, orzeszki ziemne, zboża zawierające gluten, mięso, owoce morza, ryby, ziarna sezamu.

Alergeny mogą znajdować się także w dodatkach do żywności (konserwantach, barwnikach czy wzmacniaczach smaku) [9].

Do najbardziej popularnych objawów alergicznych na pokarmy zalicza się reakcje skórne: suchość skóry, zaczerwienienie, rumień, pokrzywkę, a także dolegliwości pokarmowe: bóle brzucha, biegunkę, wymioty czy kolkę jelitową.

Alergeny kontaktowe

Mówiąc o alergenach kontaktowych mamy na myśli związki chemiczne, z których większość to hapteny[10]. Natomiast związki te, stają się pełnowartościowymi alergenami dopiero po związaniu się z białkami naskórka i w bezpośrednim kontakcie ze skórą powodują różnego rodzaju podrażnienia.

Pomimo, że znanych jest ok. 4000 substancji chemicznych wykazujących działanie alergizujące, to najczęściej w tej grupie alergenów uczulają metale, środki konserwujące, tworzywa sztuczne i substancje zapachowe.
Najbardziej popularnymi alergenami wśród metali są: nikiel, kobalt, chrom, złoto, pallad[11].

Konserwanty to substancje chemiczne dodawane do kosmetyków, chłodziw, środków czystości, materiałów budowlanych i  innych w  celu zahamowania rozwoju drobnoustrojów[12].

Tworzywa sztuczne, czyli niewystępujące naturalnie w przyrodzie polimery syntetyczne. Zawierają chemiczne dodatki, takie jak stabilizatory czy barwniki. Wśród nich najczęściej uczulają szeroko stosowane w przemyśle żywice, czy akrylany  wykorzystywane choćby w gabinetach dentystycznych.

Substancje zapachowe wchodzą w skład kosmetyków, produktów chemii gospodarczej i artykułów spożywczych. Tylko w przemyśle perfumeryjnym używa się około 3000 tys. zapachów . Z kolei naturalne aromaty dodaje się do żywności, napojów, gum do żucia, słodyczy czy lodów.

[1] Rafał Pawliczek (red.), Alergologia kompendium, Termedia, s. 17,
[2] Ośrodek Alergii Zawodowej i Zdrowia Środowiskowego, Podstawowe informacje o alergii i alergenach, s. 1
[3] Biała Księga Alergii Światowej Organizacji Alergii 2011-2012, Streszczenie wykonawcze
[4] Andrzej Emeryk (red.), Choroby alergiczne w praktyce lekarza rodzinnego, Termedia, 2019, s.11
[5] Rafał Pawliczek (red.), Alergologia kompendium, Termedia, s. 28,
[6] Adam J. Sybilski, Czy pozbyć się zwierząt po rozpoznaniu alergii?, Medycyna po dyplomie, 2016
[7] Bolesław Samoliński, Profilaktyka uczulenia na roztocze kurzu mieszkaniowego (…), Alergia, 4/2017
[8]  Maria Krełowska – Kułas, Zeszyty Naukowe, Akademii Ekonomicznej w Krakowie, nr 705, 2006
[9] Eliza Wasilewska, Sylwia Małgorzewicz, Niepożądane reakcje pokarmowe na dodatki do żywności, Forum Zaburzeń Metabolicznych 2015, tom 6, nr 1, 8–13
[10] Andrzej Emeryk (red.), Choroby alergiczne w praktyce lekarza rodzinnego, Termedia, 2019, s.12
[11] Maria Kieć-Świerczyńska, Alergiczne, kontaktowe zapalanie skóry, Alergia, 2017
[12] Beata Kręcisz (i wsp.), Konserwanty jako istotne czynniki etiologiczne alergicznego kontaktowego zapalenia skóry, Medycyna Pracy, 2015