Szara pleśń – co to takiego?
Szara pleśń to choroba roślin wywoływana głównie przez Botrytis cinerea – grzyba z gromady workowców (Ascomycota). Jest on nekrotrofem, co oznacza, że zabija komórki gospodarza i rozmnaża się, pobierając składniki odżywcze z martwych lub obumierających tkanek. Botrytis cinerea jest patogenem bardzo odpornym i skutecznym w infekowaniu roślin. Wytwarza ogromną liczbę zarodników, może atakować wiele gatunków roślin i potrafi przetrwać długi czas w postaci zarodników (konidiów) lub twardych skupisk grzybni (zwanych sklerocjami) [1,2,3].
Grzyb ten rozprzestrzenia się przede wszystkim drogą powietrzną. Zarodniki unoszą się i osiadają na owocach, kwiatach czy liściach, gdzie wywołują nową infekcję. Źródłem zakażenia mogą też być resztki zainfekowanych tkanek roślinnych oraz nasiona [1,2,3].
Patogen powoduje charakterystyczny popielatoszary nalot przypominający meszek. Meszek ten najczęściej pojawia się na owocach, liściach, kwiatach oraz łodygach. Rozwojowi pleśni szczególnie sprzyjają wysoka wilgotność powietrza oraz temperatura w przedziale 5 do 30 stopni (optymalna wynosi 20 stopni) [1,2,3].
Czy szara pleśń jest szkodliwa?
Grzyby Botrytis cinerea należą do najczęściej występujących patogenów roślinnych na świecie i potrafią wyrządzić ogromne szkody w rolnictwie. Atakują wiele warzyw i owoców, które spożywamy na co dzień – przede wszystkim pomidory, ogórki, truskawki, winogrona i maliny. W efekcie produkty porażone przez szarą pleśń są powszechnie odrzucane przez plantatorów, spedytorów i konsumentów, co generuje znaczne straty ekonomiczne [1,2,3].
Z punktu widzenia zdrowia człowieka Botrytis cinerea nie jest grzybem toksycznym, ponieważ nie produkuje w znaczących ilościach mikotoksyn odpowiedzialnych za zatrucia pokarmowe. Mimo to zaleca się unikanie spożywania owoców i warzyw zaatakowanych przez pleśń, bo w miąższu mogą znajdować się substancje podrażniające żołądek i jelita. Warto też zdawać sobie sprawę z tego, że szara pleśń ma potencjał alergenny i może powodować reakcje u osób uczulonych [5].
Alergia na szarą pleśń
Najczęstszą drogą kontaktu z grzybem Botrytis cinerea jest inhalacja – wdychanie jego zarodników obecnych w powietrzu. Po dostaniu się do dróg oddechowych człowieka mogą wywoływać reakcję alergiczną typu IgE-zależnego, podobnie jak kurz, pyłki roślin czy inne pleśnie.
Najczęstsze objawy alergii na szarą pleśń to:
- nieżyt nosa – kichanie, wodnisty wyciek z nosa, świąd nosa, zatkanie nosa,
- zapalenie spojówek – łzawienie, zaczerwienienie, świąd oczu,
- kaszel, chrypka, podrażnienie gardła,
- duszności – u osób z predyspozycjami może dochodzić do napadów astmy lub zaostrzeń już istniejącej choroby,
- w rzadkich przypadkach alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych (związane z przewlekłą ekspozycją na bioaerozole grzybowe) [5,6,8].
Kto jest najbardziej narażony?
W badaniach naukowych wykazano, że Bortytis cinerea jest najbardziej rozpowszechnionym alergenem u pacjentów uczulonych na pleśń w USA i drugim najbardziej rozpowszechnionym alergenem wśród pacjentów w Danii i Szwecji [6].
Największe ryzyko alergii na szarą pleśń dotyczy osób mających częsty kontakt z zakażonym materiałem roślinnym. Należą do nich pracownicy szklarni i winnic, ogrodnicy, sadownicy, a także osoby zatrudnione w zakładach przetwórstwa owoców i warzyw. W ich miejscach pracy panują warunki sprzyjające rozwojowi Botrytis cinerea – wysoka wilgotność, ograniczona wentylacja i obecność dużej ilości materii organicznej [5].
Badanie przeprowadzone wśród pracowników szklarni w Holandii wykazało, że ok. 4% osób zatrudnionych przy uprawie chryzantem oraz 13,8% pracowników zajmujących się uprawą papryki wykazywało objawy alergii lub dodatnie testy skórne wskazujące na uczulenie na Botrytis cinerea [5]. U tych osób obserwuje się też wyższe wskaźniki astmy zawodowej związanej z ekspozycją na grzyby.
W badaniach wrażliwość na Botrytis cinerea na podstawie punktowych testów skórnych wykazano także u 18% astmatyków i zawsze w połączeniu z uczuleniem na co najmniej jeden inny alergen grzybiczy [4,5].
Nie tylko alergen…
W literaturze naukowej opisano niezwykły przypadek mężczyzny z Japonii, u którego przypadkowo wykryto nietypową zmianę w płucach. Podczas rutynowego prześwietlenia lekarze zauważyli jamisty guzek w prawym płucu, który początkowo wzięto za nowotwór lub infekcję grzybiczą, np. aspergilozę. Po operacyjnym usunięciu fragmentu tkanki i przeprowadzeniu badań mikroskopowych okazało się, że w płucu znajdowała się kolonia grzyba. Analiza genetyczna potwierdziła, że był to Botrytis sp. – grzyb, który zwykle atakuje rośliny (np. owoce i warzywa) i powoduje „szarą pleśń”.
To pierwszy znany przypadek, gdy Botrytis spowodował infekcję płuc u zdrowej osoby. Może być dowodem na to, że szara pleśń potrafi oddziaływać na człowieka nie tylko jako alergen wywołujący reakcje uczuleniowe, ale w wyjątkowych sytuacjach także jako czynnik infekcyjny, zdolny do zasiedlenia tkanek oddechowych [6].
