Kosmetyk z misją specjalną
Dezodorant to kosmetyk stosowany miejscowo, którego głównym zadaniem jest neutralizacja lub maskowanie nieprzyjemnego zapachu potu. Sam pot jest bezwonny, a nieprzyjemny aromat pojawia się dopiero w wyniku działania bakterii rozkładających jego składniki. W przeciwieństwie do antyperspirantów dezodoranty nie zmniejszają wydzielania potu. Ograniczają jedynie rozwój bakterii, neutralizują zapach lub pochłaniają substancje za niego odpowiedzialne [1,2,3].
Do głównych składników dezodorantów należą środki przeciwbakteryjne, substancje zapachowe, pochłaniacze zapachu, konserwanty oraz przeciwutleniacze. Niektóre produkty zawierają także substancje poprawiające konsystencję, nawilżające, emolienty czy regulatory pH. Skład dezodorantu i proporcje składników mogą różnić się w zależności od marki, formulacji i regionu. Różne mogą być też formy kosmetyku: krem, sztyft, roll-on, spray [1,2,3,4].
Alergeny w dezodorantach
Dezodoranty są mieszanką wielu składników. Niektóre z nich mają potencjał uczulający i mogą wywoływać reakcje alergiczne. Za niepożądane efekty odpowiadają zwykle substancje zapachowe i konserwanty [5,6,7,11].
Substancje zapachowe
Substancje zapachowe nadają dezodorantom przyjemny aromat i maskują niepożądany zapach potu. W produktach tego typu najczęściej stosuje się m.in.:
- linalol,
- limonen,
- geraniol,
- citronellol,
- eugenol [2,8].
Linalol i limonen należą do najsłabszych alergenów zapachowych i same w sobie rzadko powodują skutki uboczne. Ich potencjał uczulający znacząco wzrasta jednak po utlenieniu (pod wpływem powietrza). Może mieć to miejsce m.in. przy długim lub niewłaściwym przechowywaniu kosmetyków [5,12]. Podobnie jest w przypadku geraniolu i citronellolu [13,14,15,16]. Eugenol uchodzi natomiast za najsilniejszy alergen w tej grupie – może wywoływać reakcje nawet w nieutlenionej formie [17]. Trzeba mieć też na uwadze, że producenci kosmetyków nie zawsze ograniczają się do stosowania jednej substancji. Często dodają ich kilka do jednego produktu, co może sprzyjać reakcjom alergicznym [25].
Co ważne, omawiane substancje zapachowe muszą być obowiązkowo podawane na etykiecie produktu, jeśli ich stężenie przekracza:
- 0,001% (10 ppm) w kosmetykach typu leave-on, czyli pozostawianych na skórze i niespłukiwanych (np. dezodorantach, kremach),
- 0,01% (100 ppm) w kosmetykach rinse-off, czyli spłukiwanych (np. żelach pod prysznic) [9,10].
Wymóg ten został wprowadzony na mocy Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego z dnia 30 listopada 2009 r. oraz Rozporządzenia Komisji (UE) 2023/1545 z 26 lipca 2023 r., aby zwiększyć bezpieczeństwo konsumentów i ułatwić identyfikację potencjalnych alergenów.
Konserwanty
Konserwanty to substancje dodawane, aby ochronić produkt przed rozwojem bakterii, pleśni i drożdży, które mogłyby obniżyć jego trwałość i bezpieczeństwo używania [18]. W dezodorantach najczęściej stosuje się parabeny oraz fenoksyetanol, czasem łączone ze sobą w celu zapewnienia szerokiego spektrum działania. Obie substancje uznaje się za dobrze przebadane i bezpieczne dla ludzi. Rzadko wywołują reakcje alergiczne, ale jest to możliwe – zwłaszcza w przypadku uszkodzeń skóry oraz częstego i długotrwałego stosowania kosmetyku [20,21].
W literaturze opisuje się tzw. paradoks parabenów – osoby reagujące alergicznie na kosmetyk zawierający parabeny niekiedy nie reagują na same konserwanty w testach płatkowych. Tłumaczone jest to różnym stopniem wchłaniania tych związków przez skórę zdrową i chorobowo zmienioną [18,19,21].
Należy zaznaczyć, że wszystkie konserwanty dodawane do kosmetyków podlegają rygorystycznym ocenom bezpieczeństwa i mogą być używane wyłącznie w ilościach określonych przepisami UE. Zgodnie z wytycznymi dopuszczalne stężenie parabenów wynosi 0,4% dla jednego rodzaju, a dla ich mieszaniny 0,8% [21]. Natomiast dopuszczalne stężenie fenoksyetanolu to 1% [20].
Uczulenie na dezodorant – objawy alergii
Alergia na dezodorant najczęściej ma charakter kontaktowego zapalenia skóry, które pojawia się w miejscu aplikacji kosmetyku. Typowe objawy obejmują:
- zaczerwienienie,
- świąd,
- pieczenie,
- obrzęk,
- grudkowo-pęcherzykową wysypkę,
- w cięższych przypadkach sączenie zmian skórnych [5,19,24].
Czynnikami, które mogą sprzyjać alergii, są uszkodzenia skóry (np. po goleniu), długotrwałe lub częste stosowanie kosmetyku oraz użycie formuł leave-on, które pozostają na skórze przez wiele godzin [23,24].
- kichanie,
- kaszel,
- podrażnienie błon śluzowych,
- uczucie duszności,
- podrażnienie oczu [22,24].