Dieta eliminacyjna polega na czasowym lub stałym wykluczeniu określonych produktów spożywczych z codziennego jadłospisu. Stosuje się ją przede wszystkim w diagnostyce i leczeniu alergii i nietolerancji pokarmowych. Może również stanowić wsparcie terapii w atopowym zapaleniu skóry (AZS), szczególnie u dzieci. W ostatnim czasie wiele osób decyduje się jednak na wykluczanie z diety produktów „na własną rękę” pod wpływem porad z Internetu, osobistych przekonań czy aktualnych trendów żywieniowych. Postępując w ten sposób możemy sobie poważnie zaszkodzić [1,2,3].
Potencjalne zagrożenia wynikające z diety eliminacyjnej
Aby dieta eliminacyjna faktycznie pomogła w diagnozie i leczeniu schorzeń musi być wprowadzona świadomie i zgodnie z zaleceniami lekarza i/lub dietetyka. Nieprzemyślane wykluczanie dużych grup produktów, zwłaszcza bez wsparcia specjalistów, może przynieść więcej szkody niż pożytku. Nierzadko prowadzi do poważnych konsekwencji – zarówno dla zdrowia fizycznego, jak i psychicznego [1,2].
Skutki zdrowotne
Niedobory pokarmowe
Dieta eliminacyjna może prowadzić do niedoborów ważnych składników odżywczych, szczególnie jeśli jest stosowana przez dłuższy czas i bez wsparcia specjalisty. Wykluczenie z jadłospisu dużych grup produktów spożywczych, takich jak nabiał, produkty zbożowe czy mięso, może spowodować zbyt małe spożycie m.in. białka, błonnika pokarmowego, wapnia, żelaza, witaminy D oraz witamin z grupy B. To z kolei może skutkować pojawieniem się objawów, takich jak [4,5,6]:
- osłabienie,
- obniżona odporność i większa podatność na infekcje,
- problemy z koncentracją,
- przewlekłe zmęczenie,
- bóle mięśniowe i kostne.
Przed rozpoczęciem diety eliminacyjnej warto skonsultować się z lekarzem i/lub dietetykiem, którzy pomogą odpowiednio ułożyć jadłospis. Zalecą także odpowiednią suplementację, jeśli będzie konieczna [7].
Zaburzenia wzrostu i rozwoju u dzieci
W okresie dziecięcym dostarczenie wszystkich niezbędnych składników odżywczych jest bardzo ważne, ponieważ organizm intensywnie rośnie i rozwija się. Dzieci są szczególnie wrażliwe na niedobory białka, wapnia, żelaza, witaminy D oraz kwasów tłuszczowych omega–3. Ich niewystarczająca ilość w diecie może prowadzić do [8,9]:
- zaburzeń wzrostu,
- osłabienia kości,
- nieprawidłowego rozwoju mózgu i układu nerwowego,
- obniżenia odporności.
Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN) podkreśla, że diety eliminacyjne u najmłodszych powinny być stosowane wyłącznie w przypadku wyraźnych wskazań medycznych i zawsze pod opieką pediatry i/lub dietetyka. Specjaliści pomogą zbilansować dietę dziecka i w razie potrzeby zalecą suplementację, co pozwoli uniknąć niedoborów oraz zapewni bezpieczny i prawidłowy rozwój malucha [10,11].
Zaburzenia mikrobioty jelitowej
Wykluczanie z jadłospisu m.in. fermentowanych produktów mlecznych (np. jogurtów, kefirów, maślanek) czy zbóż zawierających dużo błonnika (np. żyto, owies) bez wprowadzenia odpowiednich zamienników może negatywnie wpłynąć na skład mikrobiomu. Nie bagatelizujmy tego, ponieważ w efekcie mogą pojawić się problemy trawienne, obniżona odporność czy osłabienie koncentracji. Zaburzenia równowagi mikrobioty jelitowej mogą prowadzić nawet do rozwoju chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca, otyłość, choroby zapalne jelit, zespół jelita nadwrażliwego [1,12].
Zaburzenia metaboliczne i hormonalne
Zastępowanie wykluczonych z diety produktów żywnością wysokoprzetworzoną, która obfituje w cukry proste i tłuszcze nasycone, może sprzyjać rozwojowi zaburzeń metabolicznych, m.in. [13,14]:
- zmniejszeniu wrażliwości tkanek na insulinę,
- zaburzeniu regulacji poziomu glukozy we krwi,
- zwiększeniu poziomu cholesterolu całkowitego i trójglicerydów we krwi,
- przyrostu masy ciała.
Z drugiej strony, nadmierne ograniczanie wartości energetycznej posiłków i spożycia tłuszczów przy wyjątkowo restrykcyjnej diecie eliminacyjnej może grozić zaburzeniem gospodarki hormonalnej. Wiąże się to m.in. z zaburzaniem miesiączkowania u kobiet, opóźnieniem dojrzewania u młodzieży oraz negatywnie wpływa na metabolizm [15].
Skutki psychologiczne
Dieta eliminacyjna może mieć istotny wpływ na samopoczucie psychiczne, zwłaszcza gdy wiąże się z wykluczeniem wielu produktów. Ograniczenia w codziennym jadłospisie często prowadzą do poczucia izolacji, frustracji czy obniżonej jakości życia [16].
Niektóre osoby stosujące restrykcyjną dietę eliminacyjną mogą zmagać się z nadmiernym liczeniem kalorii, nieustannym myśleniem o unikaniu szkodliwych składników czy ciągłym planowaniem posiłków. Może to prowadzić do ortoreksji polegającej na kompulsywnym dążeniu do perfekcyjnie zdrowej diety. Towarzyszy jej lęk przed zjedzeniem „zakazanego” produktu i nadmierna kontrola nad jedzeniem. Co więcej, dieta eliminacyjna może wyzwolić lub nasilić inne zaburzenia odżywiania, np. jadłowstręt unikowy [16].
Z tego względu niezwykle ważne jest zapewnienie sobie odpowiedniego wsparcia. Konsultacja z psychologiem lub psychodietetykiem pomaga nie tylko radzić sobie z emocjonalnymi skutkami diety, ale także wspiera w adaptacji do nowych nawyków żywieniowych. Ułatwia utrzymanie zdrowego podejścia do jedzenia mimo koniecznych restrykcji [16].
Skutki społeczne
Izolacja i trudności w kontaktach społecznych
Osoby wykluczające wiele produktów z diety mogą odczuwać wykluczenie z życia towarzyskiego. Trudności pojawiają się zarówno w spontanicznych spotkaniach ze znajomymi, jak i w zaplanowanych wyjściach do restauracji, gdzie menu często nie uwzględnia bezpiecznych opcji. Podróże wymagają starannego przygotowania. Natomiast wspólne posiłki, czy w pracy, czy podczas rodzinnych uroczystości, mogą wiązać się z koniecznością wyjaśniania swoich ograniczeń lub przynoszenia własnych potraw. Nawet święta, które tradycyjnie kojarzą się z jedzeniem, mogą stać się źródłem stresu i poczucia bycia „innym”, gdy większość potraw jest niedostępna [17].
Stygmatyzacja u dzieci
Dzieci, które muszą unikać popularnych przekąsek, tortu i cukierków na urodzinach lub posiłków podawanych podczas przedszkolnych/szkolnych imprez czy wycieczek, mogą czuć się wykluczone z grupowych aktywności. Rówieśnicy, nie zawsze rozumiejąc przyczynę ograniczeń, mogą postrzegać dziecko jako „inne” lub „trudne”. W dłuższej perspektywie może to obniżać samoocenę, powodować frustrację oraz wycofanie się z kontaktów społecznych [18].
Kiedy dieta eliminacyjna może szkodzić?
Dieta eliminacyjna może być szkodliwa, jeśli:
- jest prowadzona wyłącznie na podstawie własnych przypuszczeń, „na wszelki wypadek”, bez rzetelnej diagnostyki i konsultacji z lekarzem,
- przebiega bez nadzoru dietetyka klinicznego lub alergologa,
- trwa zbyt długo, a produkty nie są stopniowo ponownie wprowadzane do diety, mimo że zalecenia wskazują na konieczność okresowej oceny tolerancji danego składnika [19].
Jak wprowadzić dietę eliminacyjną mądrze i bezpiecznie?
Dieta eliminacyjna powinna być zawsze wprowadzana w oparciu o rzetelną diagnostykę zaleconą przez lekarza. Określi on, jakie produkty należy wykluczyć i na jak długo. Eliminacja podejrzanego składnika trwa zazwyczaj od 2 do 4 tygodni. To wystarczający czas, aby zaobserwować ewentualne zmiany w samopoczuciu.
Po tym okresie zaleca się przeprowadzenie próby prowokacji pod opieką lekarza i dietetyka, polegającej na ponownym wprowadzeniu wykluczonego składnika do jadłospisu. Produkty wprowadza się pojedynczo, obserwując reakcję organizmu przez kilka dni, zanim doda się kolejny. Taki schemat pozwala dokładnie ustalić, który składnik wywołuje niepożądane objawy.
W codziennej praktyce pomocny jest dzienniczek żywieniowy, w którym zapisuje się spożyte pokarmy i reakcje organizmu. Ułatwia to identyfikację składników wywołujących niepożądane objawy.
Niezwykle istotne jest regularne monitorowanie stanu zdrowia – zarówno poprzez obserwację samopoczucia, jak i badania krwi np. morfologię, lipidogram, poziom glukozy na czczo, poziom ferrytyny, witaminy D, wapnia, magnezu, kwasu foliowego. Dzięki temu można szybko wykryć ewentualne niedobory i wprowadzić korekty w diecie lub suplementację, minimalizując ryzyko negatywnych skutków zdrowotnych [1,3,7,13,16].
