Alergia zagrażająca życiu
Anafilaksja jest ciężką, zagrażającą życiu reakcją alergiczną, która rozwija się bardzo gwałtownie [1]. Dochodzi do niej w wyniku kontaktu z alergenem. Zwykle przy anafilaksji występują objawy przynajmniej z dwóch wymienionych układów:
- skóry i błon śluzowych – pokrzywka, obrzęk warg, języka, gardła, świąd;
- oddechowego – trudności w oddychaniu, duszności, świszczący oddech, kaszel;
- pokarmowego – ból brzucha, wymioty;
- krążenia – spadek ciśnienia tętniczego, przyśpieszenie bicia serca [2,3].
Reakcja anafilaktyczna jest szczególnie niebezpieczna, ponieważ w jej przebiegu może dojść do obrzęku w obrębie dróg oddechowych i w efekcie do ich zablokowania. Dlatego ważne jest, aby osobie z anafilaksją jak najszybciej udzielić odpowiedniej pomocy. Najpoważniejszą postacią anafilaksji jest wstrząs anafilaktyczny. Dochodzi do niego, kiedy nagle spada ciśnienie krwi, przez co zmniejsza się ilość tlenu doprowadzanego do organów. Osoba poszkodowana może wtedy stracić przytomność [2].
Pokarmy – główna przyczyna anafilaksji wśród dzieci
Szacuje się, że częstość występowania anafilaksji wśród dzieci waha się od 0,2 do 1,3%. Dotyczy przede wszystkim dzieci z towarzyszącymi alergiami [1]. Według danych w Europejskim Rejestrze Anafilaksji najczęstszą przyczyną anafilaksji wśród dzieci są:
- pokarmy (66%),
- jady owadów (19%)
- leki (5%).
Częstość występowania anafilaksji indukowanej przez pokarm u dzieci systematycznie wzrasta. Najczęściej związana jest z uczuleniem na orzeszki arachidowe, mleko krowie, orzechy drzewne, jajo kurze, ryby i pszenicę [4]. W przypadku dzieci do 2. roku życia, czynnikami powodującymi anafilaksję są praktycznie wyłącznie pokarmy. Najczęstsze to mleko krowie i jajo kurze [1,4].
Anafilaksja związana z pokarmem występuje zazwyczaj po jego spożyciu. Zdarzają się jednak przypadki gwałtownych reakcji w wyniku wdychania oparów jedzenia rozproszonych w powietrzu. Może tak się stać np. podczas smażenia, oraz po kontakcie alergenu pokarmowego ze skórą lub spojówkami [4].
Anafilaksja po użądleniu
Jady owadów (m.in. pszczoły i osy) stanowią drugą co do częstości przyczynę anafilaksji wśród dzieci oraz pierwszą w grupie nastolatków. Dzieci, które w przeszłości rozwinęły ciężkie objawy po użądleniu, są bardziej zagrożone ciężką reakcją w przyszłości, podobnie jak dzieci ze źle kontrolowaną astmą [4].
Anafilaksja na leki
Anafilaksja na leki u dzieci nie jest zjawiskiem powszechnym. Częściej występuje u małych pacjentów z mastocytozą (rzadka choroba nowotworowa polegająca na niekontrolowanym namnażaniu się mastocytów, czyli komórek tucznych) oraz przyjmujących leki pozajelitowo, czyli np. dożylnie. Główną przyczyną anafilaksji na leki u dzieci są antybiotyki β-laktamowe. Należą do nich leki z grupy penicylin, cefalosporyn, monobaktamów i karbapenemów. Również leki przeciwbólowe z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) mogą być przyczyną anafilaksji. Należą do nich np. ibuprofen, ketoprofen, naproksen, diklofenak, czy kwas acetylosalicylowy potocznie nazywany aspiryną [4] Czynników wywołujących anafilaksję jest wiele. Dlatego aby określić który z nich mógł wywołać objawy u dziecka, trzeba zwracać uwagę na okoliczności poprzedzające anafilaksję.
Kofaktory anafilaksji
Czynniki mogące zaostrzać przebieg reakcji alergicznej, czyli kofaktory, ułatwiają i przyśpieszają rozwój anafilaksji. W grupie dzieci najistotniejszym kofaktorem jest wysiłek fizyczny – bez znaczenia, czy miał miejsce przed, czy po kontakcie z danym alergenem. Innymi kofaktorami, które mogą mieć znaczenie u dzieci, są infekcje, okres poprzedzający miesiączkę oraz przyjmowanie leków z grupy NLPZ. Ważne jest, że w wyniku działania kofaktorów może dojść do sytuacji, w której dziecko rozwinie anafilaksję na pokarm, nawet jeżeli go wcześniej tolerowało.
Mleko krowie
Alergenem mleka krowiego szczególnie związanym z anafilaksją jest kazeina, czyli Bos d 8. Białko to charakteryzuje się dużą opornością na działanie temperatury i enzymów trawiennych. Nie ulega rozpadowi nawet po 60 minutach gotowania mleka. Znajduje się nie tylko w mleku, ale także serze białym i żółtym. Co ciekawe, kazeina znajduje często zastosowanie jako dodatek do żywności. Dodawana jest do:
- wyrobów piekarniczych,
- produktów garmażeryjnych,
- soków owocowych,
- alkoholi [5].
Innymi ważnymi alergenami mleka są białka serwatkowe – alfa-laktoalbumina (Bos d 4), beta-laktoglobulina (Bos d 5) – oraz albumina surowicy bydlęcej (Bos d 6) [5]. To białka wrażliwe na działanie wysokiej temperatury. Udowodniono, że po 20-minutowym gotowaniu mleka Bos d 5 staje się niemal niewykrywalne w mleku, a alergenność Bos d 6 spada w znacznym stopniu. Bos d 4 jest nieco bardziej trwałe – po 20 minutach podgrzewania mleka alergenność tego białka spada o 25%. Właściwa obróbka termiczna mleka może więc sprawić, że nie będzie ono wywoływać objawów u dzieci z alergią na Bos d 4, Bos d 5 czy Bos d 6 [5,6].
Albumina surowicy bydlęcej występuje nie tylko w mleku krowim, ale także w wołowinie. Co więcej, wykazuje reaktywność krzyżową z innymi białkami z tej grupy. Stąd u osób z alergią na Bos d 6 objawy mogą rozwinąć się po zjedzeniu mięsa różnych gatunków ssaków, a także po kontakcie z niektórymi zwierzętami, np. kotem czy psem [7].
Co ciekawe, albumina surowicy bydlęcej w śladowych ilościach dodawana jest do szczepionek [7]. Reakcje alergiczne na Bos d 6 zawarte w szczepionkach należą jednak do rzadkości, a zawartość tego białka jest ściśle kontrolowana [7,8].
Jajo kurze
Owomukoid (Gal d 1) występuje przede wszystkim w białku jaja. Tak jak kazeina w mleku krowim, Gal d 1 wykazuje oporność na działanie wysokiej temperatury i obróbkę enzymatyczną. Dlatego osoby z alergią na Gal d 1 są zagrożone anafilaksją [9].
W białku jaja występują też inne istotne alergeny, takie jak owoalbumina (Gal d 2) i owotransferyna (Gal d 3). Oba rozpadają się pod wpływem temperatury i enzymów trawiennych. Odgrywają więc mniejszą rolę w wywoływaniu anafilaksji. Z kolei lizozym (Gal d 4) oraz α-liwetyna (Gal d 5) znajdująca się w żółtku jajka są częściowo termostabilne, przez co prawdopodobieństwo, że wywołają reakcję anafilaktyczną, jest większe niż w przypadku Gal d 2 i Gal d 3 [7,9].
Wyrastanie z alergii
Badania wykazują, że większość dzieci wyrasta z alergii na mleko krowie i jajo kurze [6]. W „wyrastaniu z alergii” może pomóc zastosowanie tzw. drabiny pokarmowej. Chodzi o stopniowe wprowadzanie zwiększających się ilości alergenu do diety dziecka, przez co budowana jest tolerancja na alergizujące białka. Drabiny pokarmowe pomagają zapobiec występowaniu alergii w przyszłości. Kryteriami do zastosowania drabiny mlecznej lub jajecznej są:
- alergia pokarmowa o łagodnym lub umiarkowanym przebiegu,
- brak epizodów anafilaksji w przeszłości,
- wiek pacjenta (przedszkolny),
- dobrze kontrolowana astma lub atopowe zapalenie skóry (AZS), jeśli występują [10,11].
Postępowanie z dzieckiem z anafilaksją
W przypadku wystąpienia objawów anafilaksji u dziecka trzeba niezwłocznie wezwać pogotowie. Jeśli jest taka możliwość, należy jak najszybciej przerwać kontakt z tym, co wywołało anafilaksję (np. zaprzestać podawania leku, wyjąć żądło ze skóry). W czasie oczekiwania na zespół ratunkowy zaleca się ułożyć dziecko w pozycji leżącej z uniesionymi do góry nogami lub – w przypadku utraty przytomności – ułożyć dziecko w pozycji bocznej ustalonej. Jeżeli występują duszności, lepiej sprawdzi się pozycja siedząca [1,4].
Jeżeli dziecko przebyło już wcześniej anafilaksję i ma ze sobą adrenalinę, należy ją jak najszybciej podać. Podanie adrenaliny nie wymaga specjalistycznej wiedzy medycznej. Lek wstrzykuje się w przednio-boczną część uda, można nawet przez ubranie. Czas podania adrenaliny ma ogromne znaczenie i od niego zależy, czy anafilaksja zakończy się wstrząsem. Każda reakcja anafilaktyczna stanowi zagrożenie dla życia i jest wskazaniem do użycia zastrzyku z adrenaliną [1,4].
Maria Cabaj
